1 ... 13 14 15 16 17 18 19 20 21

III BAŞLIQ {Evtidemlə, tanrılarla bağlı danışıq} - Soqrat araz güNDÜz turuz-Tebriz-2011 GİRİŞ

səhifə19/21
tarix29.10.2017
ölçüsü1.62 Mb.

III BAŞLIQ


{Evtidemlə, tanrılarla bağlı danışıq}


Sokrat öz arxadaşlarına söz danışmağın incəliklərini öyrətməkdə, onları söz deyişmələrinə çəkib, tutarlı danışıq öyrəncələrinə alışdırmaqda, tələsməyi sevməzdi: öyrəncilərinin ərdəmli olmadan, belə bacarıqlara yiyələnməsini gərəksiz bir iş sayardı. Ərdəmli olmayıb, belə bilikləri öyrənənlər, onun düşüncəsinə görə, bir az da çox əyriliyə yuvarlanırlar, yamanlıq eləməkdə də qat-qat artıq zirək olurlar.

O, hamısından öncə, dinləyicilərinə, tanrılara yüksək sayğı göstərməyi aşılamağa çalışırdı. Tanrılara sayğı göstərməklə bağlı, Sokratın neçə-neçə danışıqlarını eşitdiklərini deyən çoxlu adamlar vardır; mən isə onun Evtidemlə bu konuda danışığına tanıq olmuşdum.

-Mənə de görüm, Evtidem,- Sokrat soruşdu,- tanrıların insana gərək olan nə varsa, necə qayğı ilə, yerli yerində yaratdıqlarını, oturub özün üçün düşünüb, ayırd etmisənmi?

-And olsun Zevsə, düşünməməişəm.

-Sən bunu bilməmiş deyilsən, hamısından(hər şeydən) gərəkli olan işıq, tanrıların bizə sovqatıdır!

-And olsun Zevsə, elədir,- Evtidem dedi,- işıq olmasaydı, gözlərimizin görməyinə baxma, hamımız korlar kimi gəzərdik.

-Sonrası, bizə dincəlmək gərək olduğunun qayğısına qalıb, bunun üçün ən yaxşı yarayan qaranlıq gecəni də, tanrılar bizə ərməğan eləyiblər.

-Elədir, buna görə də biz tanrılara sayğılarımızı yetirməlyik.

-Görürsən, günəş öz işığı ilə bizə günün hansı çağının olmasını, başqa bu sayaq nələrisə anlamaqda yardım eləyir, gecənin qaranlığında yan-yörəmizi görüb ayırd eləmək üçünmü, gecənin hansı çağı olmasını, habelə bu kimi başqa gərəkən nələrisə ayırd edə bilməyimiz üçünmü, tanrılar ulduzların ışığı ilə də bizə yardım eləyirlər!

-Mən bilən bunlar, elə buna görədir də var.

-Sonra, tanrıların yaratdığı ay,- bizə gecənin hansı çağı olmasından başqa, bir də ilin aylarını ayırd eləməkdə də yardım eləyir.

-Elədir, - Evtidem dedi.

-Buna nə deyirsən, tanrıların verimi ilə, torpaq bizim bütün yeyəcəklərimizi yetirir, bunun üçün də tanrılar ilin əkin-biçinə yarayan çağlarını ayırd eləmişlər, bu çağlarda biz özümüzü il uzunu doyuracaq yeyəcəkləri bol-bol yetişdirə bilirik.

-Bütün bunlarda, tanrıların insanlara böyük sevgisi duyulmaqdadır,- bunu

Evtidem dedi.

-Eləcə də tanrılar bizə çox gərəkli olan suyu vermişlər, onun içirib, dirçəltdiyi torpaq, ilin uyğun çağlarında üstündə minbir gözəlliklər, o sıradan bizim yeməyimizi də yetirir; suyu özümüz də içirik, yemək-içməyimizi də onunla bişiririk, hara tərpənsən, susuz keçinmək olmur, deyəsən, yer üzündə suyun belə çoxluğunu da, tanrılar elə buna görə eləmişlər?

-Bunda da tanrıların insanlara qayğısı görünməkdədir.

-Tanrılar bizə odu verməsəydilər, soyuqdan qorunmağı, qaranlığı qovmağı, bütün işimizə yarayacaq ürətimləri(istehsalatı) bacarardıqmı? Bir sözlə, yaşamımıza gərəkən nə varsa, az-çox işimizə yarayanların hamısı, od olmadan başa gəlmir.

-Elə bunu da tanrıların insanlara olan sevgisinin adına yazmaq olar, - Evtidem dilləndi.

-Günəşin qışdan sonrakı dönüşünə bax, yerə oracan yaxınlaşır da, bitkilərin birilərini göyərdib boy atdırır, o birilərini yetişdirib soluxdurur; bu işləri yerinə yetirib, yerə bundan artıq yaxınlaşmaqdan çəkinir, sanasan bizi ölçüyəgəlməz istisi ilə yandırıb yaxmamaq üçün geri dönüb, uzaqlaşır. Ancaq haracan uzaqlaşacağını da, eləbil qabaqcadan ölçüb-biçir, qışda dönüb qayıtdığı yerdən, bir az da o yana keçərsə, soyuqdan donub ölərdik, ancaq o nə etdiyini bilirmiş kimi, yenidən dönüb bizə sarı qayıdır, göydə ancaq bizim işimizə yaramaq üçün dolanır.

-And olsun Zevsə, görünən budur, tanrılar bunu da insanların yararı üçün eləyirlər.

-Bu da aydın görünmürmü, birdən gözlənilmədən düşsəydilar, biz nə istiyə, nə də soyuğa dözə bilərdik, ancaq günəş elə yavaş yaxınlaşıb, elə də yavaş uzaqlaşır, biz istinin-soyuğun ən çoxuna da alışa bilirik. Buna nə deyəsən?

-Mən indi artıq düşünməyə başlayıram, görəsən tanrıların insanların işini-gücünü yoluna qoymaqdan başqa da bir qayğıları varmı? Bu sözümün üstündə dayanmaqdan məni azacıq çəkindirən, tanrıların bizim üçün yaratdıqlarının, başqa varlıqların da işinə yaramasıdır.

-Sən yoxsa, başqa varlıqların insanın, dolanışığına yardımçı olmaq üçün yaradıldığını da bilmirsən? Hansı başqa varlıq, qoyun-keçidən, mal-qaradan, at-eşşəkdən insan kimi yararlana bilir? Bitkilərdən insan kimi yararlana bilən başqa bir varlıq tanıyırsanmı?—insanlar göyərtilərdən tutmuş ağaclara kimi, bitkilərdən elə yararlar götürürlər, deyəsən bu heyvanlardan götürdükləri yararlardan az deyil, bir də görürsən yaşadığı yerdən asılı olaraq, insanlar heyvanlardan çox bitkilərdən yararlanıb yaşayırlar, başqa biriləri ağartı ilə: süd, qatıq, pendir, bir də ətlə keçinirlər; bundan başqa insanlar bir çox heyvanları ələ öyrədirlər, onlardan dolanışıqlarında, desən lap savaşlarında da yararlanırlar.

-Bunları çox da düz deyirsən, Sokrat. Mən bunu da demək istəyirəm, bizdən qat-qat güclü olan heyvanları da insan ələ öyrədə bilir, onlarla öz gərəyincə, istəyincə davrana bilir.

-Bu yer üzündə, neçə-neçə biri-birindən ayrı olan, gözəl, gərəkli nəsnələr vardır, tanrılar insana: onları ayırd etmək, onların öz işlərinə gərəyini anlamaq, onlardan yararlana bilmək bacarığını vermişlər. Bunları bacarmaq üçünsə tanrılar bizlərə anlaq vermişlər, biz onun yardımı ilə duyduqlarımızı düşünüb-daşınaraq, hansı nəsnələrin nəyə yaraya biləcəyini anlaya bilərək, onların gərəkli olanlarından yararlana, gərəksizlərindən qoruna bilirik. Tanrılar bizə danışa bilmək bacarığı vermişlər, biz ona arxalanıb, biri-birimizdən gərəkli olan bilgiləri öyrənə, sonra bunu başqalarına da öyrədə bilirik, öz yaşamımızı düzənləmək üçün yasalar düzəldib, dövlət yaradıb, beləliklə də işlərimizi elliklə qabağa apara bilirik. Buna nə deyəsən?

-Ancaq bir söz demək olar: tanrılar insanlara, ölçüyəgəlməz qayğı göstərirlər.

-Biz gələcəkdə nə baş verəcəyini bilmədiyimizdən, uğurumuza çıxacaqları öyrənmək istəyirik, tanrılar bu işdə də bizə yardımçı olurlar, fal açmaqla soruşuruq, onlar bizə olacaqları da, onları necə qabaqlamağı da öyrədirlər.

-Səni isə Sokrat, mən deyərdim, tanrılar başqalarına baxmış bir az da üstün tuturlar: sən durub soruşmamış, onlar sənə nəyi eləməyi, nəyi isə eləməməyi öyrədirlər.

-Mənim dediklərimin doğruluğuna inanmaq üçün, tanrıların sənin gözünə öz görkəmlərində görünməsini gözləməyə dəyməz, sənin eləcə onların yaratdıqlarına dərindən-dərinə baxmağın da yetər, onlara tapınıb, sayğı duyasan. Bunu da biləsən, tanrılar özləri də bunun yolunu göstərirlər: onlar gözümüzə belə görünmədən, bütün gərəkən yaxşılıqlarını bizə göndərirlər, kainatı belə gözəl, bitkin qurub, yaradıb, onu bu durumda saxlayan da onlardır, elə bu yaşamın yararsızlaşdırdığı nəsnələrin çürüməsi, ağqrınmaq(xəstəlik), qocalıq, habelə, ildırım yeyinliyi ilə,- özü də yanılmadan doğulan düşüncələrimiz də, onların istəmi ilə baş verir, bax beləcə, sayagəlməz yaratdıqlarını gördüyümüz, kainatı yönətdiyini duyduğumuz tanrılar, bizim üçün gözəgörünməz olaraq qalırlar. Bunu, az qala, günəşlə bizim aramızdakı durumla da tutşdurmaq olardı: özlüyündə hamıya görünür, ancaq başını qaldırıb ona dik baxmağa qoymur, baxanda, gözlərin görməkdən qalır. Tanrının qulluqçuları da, elə bilirəm sən də buna inanırsan, gözəgörünməzdir: görürsən, ildırım bir anın içində necə göydən yerlərə düşür, qabağına çıxanları aşıb keçir; ancaq bir kimsə onun necə gəldiyini, necə nəyisə vurduğunu, necə qayıdıb getdiyini görə bilmir; küləklərin də özlərini görmürük, ancaq əsdiyini duyuruq, elədiklərini görürük. Lap sonuncu, insanın öpözü(ruhu): insanda olanlardan tanrılara ən çox yaxın olanı, bizim bütün elədiklərimizi yönətdiyi aydınca bilinsə də, ancaq özü gözəgörünməz deyilmi? Bütün bunları biləndən sonra, gözəgörünməz nəsnələrə inamsız yanaşmaqdan daşınıb, tanrılar özlərinin varlığını necə göstərirlərsə, elə bu gerçəklərə baxmaqla, onların güclərini anlamalı, tanrıları böyük sayğılarla anmalıyıq.

-Mənə gəlincə, Sokrat,- Evtidem dilə gəldi,- tanrılara sayğızılığımdan danışıq belə ola bilməz, mən bundan arxayınam; ancaq məni şaşırdan bilirsənmi nədir?- mənə elə gəlir, yer üzündə, tanrıların elədiklərinin qarşılığında, onların ulu adlarına insanların göstərdikləri sayğılar yetərli deyil, sözün düzü, insanların haçansa, tanrıların ad-sanına yaraşan sayğılar göstərməyi bacaracağına, inanmağım gəlmir.

-Yox, Evtidem, buna görə sarsılmağa dəyməz. Haçan Delf tanrısından soruşursan: “tanrıların bəyənməsi üçün nəyi, necə eləyək?” - bilirsənmi O, nə deyir: “Dövlətinizin öyrətdiyi kimi eləyin”; dövlətlər isə öyrədir: hamı öz gücü çatandan tanrılara qurbanlar verib, bununla da onlara öz sayğılarını yetirməlidir. Tanrıları, onların özlərinin istədiyindən də yaxşı anmaq, sayğı duyurmaq olarmı? Ancaq tanrıların adına verilən bu qurbanlara axça qızırqanmağa dəyməz: beləsi varsa, deməli, o tanrılara sayğısılıq eləyir. Beləliklə də tanrıları, olanından, gücün çatandan, verdiyin qurbanlarla andınsa, onda qorxmadan onların göndərəcəyi yaxşılıqları da gözləməyə dəyər: sağlam düşüncəsi olan kimsə yaxşılıqları bir başqasından yox, onu eləməyi bacarandan gözləməlidir, bu yaxşılığı da öz istədiyinə görə yox, onun istəminə görə aldığını anlamalıdır; tanrıların istəmini özünə yaramağa yönəltməyin isə bir yolu var, onlara bacardıqca artıq tapınmaq.

Belə danışıqları ilə də, özünün yaşamında göstərdiyi örnəklərlə də, Sokrat yan-yörəsindəki adamları, tanrıqanlığa(möminliyə), ərdəmliyə yönəldirdi.

IV BAŞLIQ


{Hippiy ilə, düzgünlüyün nə demək olduğu üzrə danışıq}


Düzgünlüyün nə demək olduğuna gəlincə, Sokrat bu konudakı düşüncələrini də açıqlayar, ancaq dediklərini ən çox, özünün yaşamında elədikləri ilə anlatmağa çalışardı: öz ömründə o, hamı ilə dözümlü davranar, hamının işinə yaramağa çalışardı; toplumla bağlı işlərində, yasaları bütün incəliklərinə kimi yerinə yetirməkdə,- istər şəhərdə görməli olduğu, istərsə də yağılarla savaşlarda olsun,- dövlətin buyuruqlarını yerinə yetirməkdə, elə çalışqanlıq göstərərdi, onun bu işlərdəki yorulmazlığı, qayğısı, istər-istəməz gözə çarpardı. Keçənlərdə Xalq yığıncağının başçısı olanda, o, çılğınlaşmış kütləni yasanı pozmağa qoymasın deyə, elə bərk dayanıb dura bilmişdi, yer üzündə başqa birisinin belə qara-qorxunun qabağında duruş gətirə biləcəyinə inanmağım gəlmir. Otuzların yönətim yığıncağının görəvlilərindən kim olur olsun, ona yasanı pozan buyuruqlar verərdisə, o bunları eləməkdən boyun qaçırardı: ona gənclərlə danışmağı yasaq eləyəndə də belə olmuşdu, sonra ona bir neçə adamla birgə, birisini öldürmək üçün tutub gətirməyi buyuranda, yalnız o, bunu eləməkdən boyun qaçırmış, buyuruğun yasaya uyğun olmadığını deməkdən qorxub çəkinməmişdi. Melet onu məhkəməyə verəndə də, o, yasalara uyğun olmayan nələrisə eləməkdən qaçınmışdı: öyrəncəyə görə məhkəməyə düşənlər, hakimlərin ürəyincə olan sözlər danışmağa, onlara yarınmağa, onlara yalvarmağa başlayırlar, bunlar hamısı yasanı pozmaq sayılsa belə, bu yolla çoxları, sudan quru çıxmağı bacarırlar; bu sayaq yarınarsa, hakimlərin ona ölüm kəsməyəcəklərini bilə-bilə, Sokrat bunu eləyib yasaları pozmaq istəmədi, o ölməyi, yasaları pozub yaşamaqdan üstün tutdu.

Yeri düşəndən düşənə, Sokratın çoxları ilə bu konuda öz düşüncələrini açıqlayan danışıqları olmuşdu; mən onun Elidalı Hippiy ilə, düzgünlüyün nə demək olması ilə bağlı danışığını eşitmişdim.

Uzun bir sürədə Afinada olmamış Hippiy, bura qayıdanda Sokratın danışığına qulaq asmaq üçün gəlmişdi, gəlib çatanda, Sokratın başına toplaşanlara aşağıdakı sözləri dediyini eşitmişdi: kimsə öz qulluqçusunamı, ya uşağınamı, doğramaçılığı(dülgərliyi), çəkməçiliyi, ya at minməyi öyrətmək üçün öyrətmən axtarırsa, çox da baş sındırmadan beləsini tapa bilir; (bir çoxunun deməsinə görə atı miniyə, kəli boyunduruğa öyrədə biləcək adamlar tapmaq, az qala su içmək kimi bir işdir); adama çöçün gələn isə budur: birdən kimsə, özümü düzgünlüyü öyrənmək istəsə, yoxsa oğlununmu, qulluqçusununmu düzgünlüyü öyrənməsini istəsə, bunu öyrədə biləcək adamı haradan tapacağını kəsdirə bilmir.

Bunu eşidən Hippiy qımışa-qımışa dilləndi:

-Sokrat, deyəsən elə yenə də, mənim səndən lap çoxdan eşitdiklərimi danışmaqla gününü keçirməkdəsən?

-Bu harasıdır, - Sokrat dedi, - mən lap çoxdan, ancaq bir konudan söz açıb, onu dönə-dönə danışıb, durmaqdayam; ancaq sən deyəsən, çox dərin, geniş, tükənməz biliyinə arxalanıb, danışıqlarında ancaq yeni-yeni konulardan söz açırsan, özü də bir dönə danışdığın konunu bir də yenələmirsən(təkrarlamırsan).

-Elədir, mən çalışıram, indiyəcən söyləmədiyim, büsbütün yeni olan konulardan danışam.

-Yəni, sən bütün incəliklərinəcən bildiyin bir konuda da, bu sayaq eləyirsən?- Sokrat soruşdu.- Birdən biri səndən soruşsa “Sokrat” sözündə neçə hərf var, sən öncə bir söz demişdinsə, indi ayrı sözmü deyirsən? Yoxsa biri səndən ikini ona vuranda nə alındığını soruşursa, sən bundan qabaq iyirmi alındığını demisənsə, indi başqamı sayılan(rəqəm) deyirsən?

-Belə sorğular üçün, Sokrat, mən də sənin kimi ancaq bir söz deyirəm; ancaq düzgünlüyün nə olduğuna gəlincə, mən buna arxayınam, bu konuda elə sözlər danışa bilərəm, nə sən, nə də bir başqası, dediklərimi dana bilməz.

-And olsun Heraya, sənin bu tapıntın insanları ağ günə çıxaracaq: hakimlər artıq biri-birinə oxşamayan buyuruqlar verməyəcəklər; yurddaşlar düzgünlüyün nə demək olduğu konusunda söz güləşdirməyəcəklər, məhkəmədə çəkişməyəcəklər, dövlətə qarşı çıxmayacaqlar; dövlətlər də düzgünlük uğrunda savaşmaqdan əl çəkəcəklər. Mənə gəlincə, bu böyük tapıntının nə demək olduğunu sonacan eşidib öyrənməyənə kimi, sənin yaxandan əl çəkməyəcəyəm.

-Yox, and olsun Zevsə,- Hippiy dedi,- sən özünün düzgünlüyü necə başa düşdüyünü danışmayınca, məndən bunu eşidə bilməyəcəksən: başqalarını ələ salıb oynatdığın yetər, sənin işin bu deyilmi?—kimdənsə nəsə soruşursan, sonra onu danışığa tutub yanıldırsan, ürəkdən inandıqlarını özünəcə dandırırsan, sonunda onu düşdüyü bu çaşqın durumda qoyub, özündən yeni bir söz demədən, aradan çıxırsan!

-Sən nə danışırsan, Hippiy?- Sokrat dilləndi.- Sən yəni, doğrudanmı görmürsən, mən ara vermədən adamlara, düzgünlüyün nə demək olduğunu necə anladığımı danışmaqdayam?

-Sən bunu hansı sözlərlə göstərirsən?

-Lap sözlə göstərməsəm belə, öz elədiklərimlə göstərirəm. Yoxsa sən adamın dediklərinə, onun elədiklərindən artıq önəm verirsən?

-Yox, mən adamın elədiyinə artıq inanıram, görürsən çoxunun dilindən düzgünlük düşmür, ancaq gördüyü işlər başdan ayağa əyridir; düzgün adamlar isə, əyrilik eləməyi bacarmayanlardır.

-Sən mənim yalandan kiminsə üzünə durduğumu, kimdənsə çuğulluq elədiyimi, arxadaşlarımla dilləşməyimi, habelə bunun kimi başqa bir əyri işimi görmüsənmi?

-Yox, görməmişəm.

-Düzgün olmayan işləri görməkdən çəkinmək, elə düzgünlük sayılmazmı?

-Sokrat, mən belə görürəm, sən yenə sözü yana atırsan, düzgünlüyün nə demək olduğunu necə anladığını danışmaqdan yayınırsan: sən düzgünlük sayılan işlərdən danışmırsan, düzgün olmayan işlərdən danışmaqla baş qatırsan.

-Mənsə düşünürəm, düzgün olmayan işlərə qoşulmamaq elə düzgün olmağın göstəricisidir. Sən belə düşünmürsənsə, onda bax, ola bilsin bu dediklərim döşünə yatdı: yasaya uyğun olan nə varsa, düzgünlük sayılmalıdır.

-Səncə, Sokrat, yasaya uyğun olanla, düzgünlük, ayırd olunmur?

-Yox, bunlar biri-birindən ayrı deyillər.

-Onda mən anlamıram, sən hansı adama yasaya uyğun yaşayan, hansına düzgün yaşayan deyirsən?

-Dövlət yasalarının nə demək olduğunu bilirsənmi?, - Sokrat soruşdu.

-Bilirəm.

-Səncə onlar nə deməkdir?

-Onlar,- yurddaşların yığışıb ellikcə anlaşdıqları, yazıya aldıqlarıdır, burada nələri eləmək, nələri eləməmək göstərilmişdir.

-Demək, yasaya uyan, öz yaşamında bunları gözləyir, ancaq yasaya uymayan gözləmir, eləmi?

-Elədir.

-Deməli, düzgün davrananlar yasanı gözləyir, düzgün olmayanlar isə onu pozur, eləmi?

-Sözsüz, elədir.

-Deməli, yasaya görə düzgün davrananlar, düzgün adamlardır, düzgün davranmayanlar isə əyrilərdir, eləmi?

-Başqa sayaq necə ola bilər?

-Belə çıxır, yasanı gözləyən kimsə düzgündür, gözləməyən düzgün deyil.

Burada Hippiy coşdu:

-Sokrat, yasalara, onları gözləməyə, belə böyük önəm verməyə dəyərmi, bunu hamı da bilir, yasaları yaradanlar onları sonradan dəyişirlər də, ola bilsin lap bütünlüklə qırağa da qoyurlar!

-Dövlət də görürsən, başqa dövlətlə savaşa başlayır, sonradan barışıb anlaşır.

-Düzdür.


-Sən, yasalar dəyişilə, ortadan götürülə bilər deyə, onları gözləyən kimsələri bəyənmirsən,- Sokrat dedi. Onda sən savaş çağlarında qoyulan yasaları gözləyən kimsələri də bəyənməzsən, axı savaş bitib, barış olanda bu yasaları gözləməyə gərək qalmır, deyilmi? Yoxsa savaş başlayanda bu yasaları gözləyib, yurdu yağıdan qoruyanlar, düzgün yolda deyillər, səncə?

-And olsun Zevsə, mən belə düşünmürəm.

-Bunu necə, düşünmüsənmi: spartalı Likurq*, yurddaşlarını,- qanlarına işləyənəcən yasaları gözləməyə alışdırmasa,- Spartanı başqa dövlətlərdən güclü eləyə bilməzdi! Dövlətə başçılıq eləyənlərin, -sanasan sən bunu bilmirsən?- ən yaxşısı, yurddaşlarını yasaları gözləməyə yönəldə bilənidir. Bir dövlətin yurddaşları, yasaları gözləməyi ilə seçilirsə, o dövlət dinc çağlarında çiçəklənir, savaşda yenilməz olur. Bundan başqa, yurddaşların hamılıqla anlaşdıqları dəyərlərə arxalanıb yaşaması, dövlətin gücünü artırır; belə dövlətlərdə ağsaqqalar yığıncağından tutmuş, ən adlı-sanlı kimsələrəcən, yurddaşlarını anlaşmağa çağırırlar, buna alışdırırlar; Elladadanın bütün dövlətlərində belə bir yasa var: gərək bütün yurddaşlar barış içində yaşayacaqlarına and içsinlər. Düşünürəm, bu düzəni ona görə qoymayıblar, yəni yurddaşların hamısı: ancaq bir xora ödül versinlər, ancaq bir fleytaçının çalğısını bəyənsinlər, ancaq bir şairin şeirlərini sevsinlər, hamı ancaq bir nəsnəni bəyənib, ancaq ondan yararlansın,–yox, bu düzəni hamının yasaları gözləməsi üçün qoyublar. Yurddaşlar hamılıqla anlaşıb yasaları gözləyirsə, dövlət çox güclü olur, xalqı da yaxşı dolandıra bilir; anlaşma olmadan, dövlət nədir, bir ev belə güclənə, çiçəklənə bilməz. Gəlin adamların gündəlik yaşamlarına baxaq: dövlət kimləri suçlayıb, görkoldu(cərimə) alır, kimləri bəyənib, ödüllər verir? Birincilər, yasaları pozanlar, ikincilər, onları gözləyənlərdir. Məhkəmələrə düşənlərdən kimlər işi uduzur, kimlər udur? Gərəkərsə, var-yatırını, oğlunu-qızını qorumağı kimə tapşırmaq olar? Dövlətin qulluğunda olanların içində hamıdan artıq güvəncli kim sayılır, yasaları gözləyənlər, deyilmi? Ürək qızdıdrıb saxlamaq üçün verdiyi nəsnəni: ata-analar, doğmalar, qulluqçular, arxadaşlar, yurddaşlar, yadellilər, - kimdən arın-arxayın geri ala bilirlər? Barış anlaşması bağlayanda, yağılar kimə artıq inanırlar? Kiminlə işbirliyinə, hamı ürəkdən qoşulur, yasaları gözləyənlərlə deyilmi? Savaşda işbirliyi qurmuş dövlətlər, savaşı kimin başçılığı ilə aparmağı istəyirlər, öz şəhərlərini qorumağı kimə ürək qızdırıb tapşırırlar? Kimdən elədiyin yaxşılığa görə, sayğı gözləməyə dəyər, yasaları gözləyənlərdən deyilmi? Kiminlə savaşmaq istəyənlər az olur, barış, anlaşma içində yaşamaq istəyənlər çox olur? Kiminlə arxadaşlıq eləmək, işbirliyində olmaq istəyənlər çox olur, yağılıq eləyib, üz-üzə gəlib döyüşmək istəyənlər az? Beləliklə də, Hippiy, mənim bildiyimə görə, yasanı gözləməklə düzgünlük, ikisi də bir anlamdadır; sən başqa sayaq düşünürsənsə, buyur de.

-Yox, and olsun Zevsə, Sokrat, mənim düzgünlük adına yazdıqlarım, sənin dediklərindən büsbütün ayrıdır.

-Yoxsa sən, yazılmamış, ancaq insanların çoxluğunun gözlədiyi yasalarımı demək istəyirsən, Hippiy?

-Elədir, bilirsən də, o yasaları ucdantutma bütün ölkələrdə gözləyirlər.

-Bu yasaları, insanların yaratdığını deyə bilərsənmi?

-İnsanlar, nə hamısı bir yerə toplaşa biləsi, toplaşsalar da biri-birilərinin dillərini anlamayası, onlar bunu necə eləyəsidilər?

-Onda, səncə, bu yasaları kim yaradası?

-Mənə elə gəlir, bu yasaları insanlar üçün tanrılar yaratmış, elə buna görə də bütün yer üzündə ən birinci yasa, tanrılara sayğı göstərmək olmuşdur.

-Ata-anaya sayğı göstərmək də, bütün insanların gözlədiyi yasa deyilmi?

-Elədir.


-Ata-anaların öz uşaqları ilə yatağa girib, yaxınlıq eləməyəsi də, bütün insanların gözlədiyi yasa deyilmi?

-Yox, Sokrat, mənə elə gəlir bu artıq tanrıların verdiyi yasa deyil.

-Nədən belə düşünürsən?

-Ona görə, bu yasanı pozanlar da olur.

-Elə başqa yasaları da pozurlar, - Sokrat dedi.- Ancaq inan mənə, kim tanrıların qoyduğu yasaları pozur, bunun altını çəkməkdən yaxasını qurtara bilmir, baxmayaraq, insanların qoyduğu yasaları pozanlar,- qaçıb aradan çıxmaqla, ya da qolugüclülüklə, suçlarının altını çəkməkdən yayına bilirlər.

-Yaxşı, sən deyən kimidirsə, onda de görək, tanrıların qoyduğu yasaları pozub, öz uşaqları ilə yaxınlıq eləyən ata-analar, habelə ata-anaları ilə yaxınlıq eləyən uşaqları, bunun altını necə çəkirlər?

-And olsun Zevsə, onlar bunun altını elə çəkirlər, gəl görəsən. Anadangəlmə saçmalıqla, türlü çatışmazlıqlarla uşaq doğmaqdan da ağrı-acılı bir iş olurmu?

-Əkib-doğanlar sağlamdırsa, onların uşaqları niyə də sağlam olmasın?

-And olsun Zevsə, uşaq əkib-doğanların sağlam olmasından başqa, onların ikisi də bu işə yarayan, çiçəklənən yaşlarında olmalıdırlar. Özlərinin çiçəklənən çağında doğub törəyənlərin uşaqlarını, nə bu yaşa çatmayan, nə də bu yaşı artıq keçmiş olanların törəmələri ilə yan-yana qoymaq olar, yoxsa bunu da bilmirsən?

-And olsun Zevsə, deyəsən düz deyirsən.

-De görək, hansıların uşaqları yaxşı doğulur?

-Sən deyən kimi, çiçəklənən çağında olanların.

-Demək, bu yaşda olmayanların uşaqları sağlam doğulmur?

-Elə bilirəm, yox.

-Deməli, bu yaşda uşaq doğurmaq düzgün deyil?

-Sözsüz, düzgün deyil.

-Deməli, bu yaşda uşaq əkib-doğanlar, yaramaz iş tuturlar?

-Düzdür.


-Onda bəlli olurmu, onların nədən, çatışmazlığı olan uşaqları doğulur?

-Bunu düz deyirsən,- Hippiy dilləndi.

-Onda səndən bir söz də soruşum: yaxşılığa qarşı yaxşılıq eləməyi, bütün insanların gözlədiyi yasa saymaq olarmı?

-Saymaq olar, ancaq bu yasanı pozanlar da az deyil.

-Kİm bu yasanı pozursa, bunun altını da çəkir, duymadınmı, buna görə bütün arxadaşları onu atıb gedir, o da çıxılmazlıqdan onu istəməyən adamların qoltuğuna sığınmağalı olur. Yan-yörəsindəkilərə yaxşılıq eləyənlər, yaxşı arxadaş sayılırlar, onun yaxşılığına dəyər verməyənlər, özlərini gözdən salır, ancaq bu yaxşılıq yiyəsi onların işinə yaradığından, ondan əl çəkmirlər də, necə olur-olsun özlərini ona sırımağa çalışırlar.

-And olsun Zevsə, Sokrat,- Hippiy dedi,- belə görünür, bunlar hamısı tanrıların buyuruğudur; bu yasaları tanrıların verdiyi bir də ondan görünür, onu pozanlar sonucda dara düşürlər, insanların yaratdığı yasalar belə bitkin olmur.

-Necə düşünürsən, Hippiy, tanrıların verdiyi yasalar düzgünlük yaratmaq üçündür, yoxsa düzgünlükdən başqa da, nəyəsə qulluq eləyir?

-And olsun Zevsə, ancaq düzgünlük yaratmağa yarayır, -Hippiy dilləndi.- Düzgünlüyə ən çox yarayan yasaları, tanrılardan başqasının yaratmasına inanmağım gəlmir.

-Demək, Hippiy, tanrılar istəyirlər, yasanı gözləməklə, düzgünlük elə bir iş sayılsın, deyilmi?

Sokrat, bax beləcə: sözlə də, işlə də,–ona yaxın olan kimsələrə də, onunla söz güləşdirmək istəyənlərə də, düzgünlüklə ömür sürməyi aşılamağı bacarırdı.

V BAŞLIQ.


{Ölçü gözləməklə bağlı danışıq}


İndi isə sizə, Sokratın öz arxadaşlarına, gerçək yaşamlarında işlərinə yarıyasılarını necə aşıladığından danışmaq istəyirəm. İstənilən kimsə üçün, ad-sanını ucaltmağın ağgünlük olduğunu, buna isə onun ancaq ölçü gözləməklə çata biləcəyini anlatmaq üçün ən yaxşı örnək, elə Sokratın özünün yaşayışı idi,- ölçü gözləməkdə kiminsə ondan üstün ola biləcəyinə inanmağım gəlmir; bundan başqa, apardığı çoxlu danışıqları ilə də o, arxadaşlarını ölçü gözləməyə inandırmağa çalışmaqdaydı. Sokrat özünün uzun sürən ömrünün bütün anlarında, yaxşılıq eləməkdən usanmaz, bunu arxadaşlarına aşılamaqdan da yorulmazdı. Onun Evtidemlə, ölçü gözləməklə bağlı apardığı danışığı, mənim yanımda olmuşdu.

-Evtidem, deyə bilərsənmi, özgürlük tək bir adam üçün böyük üstünlük sayılmalıdır, yoxsa bütünlüklə dövlət üçün də?

-Məncə, bu elə dövlətin də üstünlüyü sayılmalıdır, - Evtidem belə dedi.

-Kimsə düşkün istəklərinə uyaraq, onlardan aldığı, özü üçün dadlı saydığı duyğuların qulu olarsa da, bu sayaq pozğunluğu özü üçün ömür yolu seçərsə də, səncə o, özgürdürmü?

-Yox, beləsini özgür saymaq olmaz.

-Görünür, sənin baxışına görə özgürlük, insanın yaşamında düzgün yol seçməsidir, bundan yayınmağı isə sən özgürlük saymırsan, deyilmi?

-Çox da düz deyirsən, Sokrat.

-Deməli, sən ölçü gözləməyən adamları da ağına-bozuna baxmadan özgür saymırsan, eləmi?

-Elədir, başqa sayaq ola da bilməz.

-Necə düşünürsən, ölçü gözləyə bilməmək, ancaq düzgün yoldan sapmaqdır, yoxsa üstəlik adamları alçaldır da?

-Mən belə düşünürəm, bu elə yoldan sapdığı yerəcən də alçalmaq deməkdir.

-Qulluqçularına yaxşı işlər görməyi yasaqlayıb, ancaq yaramazlıq eləməyi buyuran bir ağa, səncə necə adamdır?

-And olsun Zevsə, bundan da pisi ola bilməz.

-Qul kimi yaşamağın ən pisi hansıdır, səncə?

-Ən pis ağanın qulu olmaq—ən pis qulluq budur, məncə.

-Onda ölçü gözləyə bilməmək, özünün düşkün istəklərinin qulu olmaq deyilmi?

-Düşünürəm, belə demək olar.

-Ölçü gözləməməyin, insanı bilgə olmaqdan yayındırıb, onu qanmaza çevirdiyini necə, sezmisənmi? Ölçü gözləyə bilməmək, insanın baxışlarını gərəkli olanlardan yayındırır, öyrənməkdən qoyur, bütünlüklə düşkün əyləncələrə yönəldib, anlağını azdırır, bir sözlə, yaxşını yamandan ayırmalı olan insan, durub göz görə-görə, yaxşını yamanın ayağına verir.

-Düzdür, beləsi də olur.

-Özünə yiyəlik eləməyi bacarmamaq! - ölçü gözləməyi bacarmayanlarda, ən çox gözə çarpan bu deyilmi? Bu kimə aydın deyil: özünə yiyəlik eləyən adamın elədikləri hara, yiyəlik eləyə bilməyənki hara?

-Düz deyirsən, Sokrat.

-Hansısa işin qulpundan yapışmaqdan yayınmağı, ölçü gözləməyən kimsədən yaxşı “bacaran” tapılarmı, yəni?

-Düşünürəm, ondan “bacarıqlısı” olmaz.

-Necə düşünürsən, insana,- yaxşını qoyub yamanı seçməyi; özü üçün pislik olana qapılıb, yaxşı olanı unutmağı; bir sözlə, özünə yiyəlik eləməyi başlı-başına buraxmağı öyrətməkdən də böyük yamanlıq eləmək olarmı?

-Bundan da böyüyü inanmıram, olsun.

-Yəni, aydın deyilmi, ölçü gözləmək insanı elə böyük, yaxşı, işlərə yönəldir, bunlar ölçü gözləməyən adamın yuxusuna da girə bilməz!

-Elədir, - Evtidem dedi.

-Ölçü gözləyən adamın, durmadan artan üstünlüyü göz qabağında deyilmi?

-Belə görünür.

-Elə isə, ölçü gözləməyin, ən yüksək insanlıq dəyərlərindən biri olduğunu danmaq olarmı?

-Sözsüz, danmaq olmaz.

-Gəl səndən bir söz də soruşum, görüm bunu düşünmüsənmi, Evtidem?

-Nəyi deyirsən?

-Ölçü gözləməyənlər elə sanırlar, onların ömrü-günü əyləncələr, sevinclər içində keçir, sanasan onlar insana sevinc gətirən bu əyləncələrdən genbol, gözləri doyanacan yararlana bilirlər, ancaq onlar yaşadıqları duyğuların hamısının yarımçıq olduğunu anlamırlar, bütöv ölçüdə duyğulanmağı da, sevinməyi də, ancaq ölçü gözləyən adamlar bacarırlar,- bax bunu düşündüyün olubmu?

-Bu sən dediklərin, necə ola bilər?

-Ölçü gözləyə bilməməkdən: aclığa-susuzluğa dözümsüzlük, qadınla yaxınlıqda sağlamlığı üzüb əldən salan aşırılıq, yuxusuzluğa qatlaşa bilməmək kimi çatışmazlıqlar törəyir, ancaq ölçüyə uyub, bu dediklərimizin ən çox gərək olduğu anı gözləməyi bacaranlar, onların dadını-duzunu yetərincə duya bilirlər; beləliklə də, ölçü gözləyə bilməmək, insanı ən sevimli əyləncələrində belə, gərəyincə duyğulanmağa qoymur. Ölçü gözləyənlər isə, gərəkən ağırlıqlara dözməyi bacardıqlarından, ancaq yetişən anında çox dadlı olan bu əyləncələrdən, gərəyincə yararlana bilirlər.

-Dediklərin bütünlüklə doğrudur, - bunu Evtidem dedi.

-Sonra, gərəkli bilgiləri öyrənərək, öz sağlamlığını qorumaq, ev işlərini düzgün qurmaq, arxadaşlarının, yurdunun işlərinə gərəyincə yaramaq, yağılarla döyüşə çıxıb, onları yenməyi bacarmaq kimi yüksək insanlıq dəyərlərindən doğan dadlı duyğuları, ancaq bu işləri görmək yükünü çiyninə götürənlər,- bunlar ölçü gözləməyi bacaranlardır,- anlayıb duya bilərlər, ölçü gözləməyənlər belə bir duyğuların olduğunu bilməzlər də. Bu sadaladığımız yüksək insanlıq dəyərləri, onlara bütünlüklə yad deyilmi? Onları, düşkün istəklərin yetirdiyi bayağı duyğuların bataqlığı udmuşdur, özünü bu sayaq aşağılamaq üçün, nə əməyə qatlaşmaq, nə də yaşamın ağır sınaqlarına dözmək gərəkir.

Burada Evtidem dedi:

-Deyəsən, sən demək istəyirsən, Sokrat, düşkün duyğulara qapılıb, bunlardan ayrılmağa güçü çatmayan kimsələrə, bütün yaxşılıqlar da yaddır eləmi?

-Elədir Evtidem, ölçü gözləməyi bacarmamaq, elə anlaqsız olmaq deməkdir. Kimsə yüksək amaclar ardınca qoşmursa, ancaq düşkün əyləncələrin dalınca sürünürsə, onun anlaqsız mal-qaradan nəyi yaxşıdır? Görünən isə budur: ancaq ölçü gözləməyi bacaran adamlar, yüksək amaclara doğru yürüyə bilirlər, istər bilikləri, istərsə də yaşam sınaqlarından qazandıqları öyrəncələri ilə, yaxşını yamandan ayırmağı bacarırlar, yaxşılıqlara bağlanıb, yamanlıqlardan qaçınırlar.

Belə bir yol tutmaqla da,- Sokrat deyirdi,- insanlar ərdəmli, ağgünlü, o sıradan dialektikanı duymaqda da üstün olurlar. “Dialektika” sözü də, o deyirdi, adamların yığıncaqlarda biri-biri ilə gənəşib, bütün nəsnələri yaxşı-yamanlığına görə ayırd etməsindən yaranıb. Yaxşını yamandan ayırd etməyi öyrənmək üçün, bacardıqca artıq çalışmaq, bu işə ürəkdən bağlanmaq gərəkdir: bu yolla insanlar ərdəmli olurlar, yönətimçilik bacarığı qazanırlar, eləcə də dialektikanın incəliklərini də gərəyincə duya bilirlər.


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-international-84.html

iii-international-89.html

iii-international-93.html

iii-international-98.html

iii-inzhenerno-2.html