1 2 3 4 5 6 7 8 9 ... 12

III BOB. O‘rta asr arab adabiyoti (Vii asr oxiri – XVIII asr) - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim...

bet5/12
Sana08.09.2017
Hajmi0.54 Mb.

III BOB. O‘rta asr arab adabiyoti
(Vii asr oxiri – XVIII asr)

3.1. ILK O‘RTA ASR ADABIYOTI

(661-750 yillar)


Darsning maqsadi:

Ilk o’rta asrdagi adabiy jarayonlarda siyosiy she’riyat vakillari haqida talabalarga ma’lumot beriladi.

Tayanch so’zlar va iboralar:

solih, ajralganlar, madh, hijo, xamriyat, umaviylar davri.
632 yilda Muhammad vafotidan keyin davlatga uning izdoshlari – xalifalar boshchilik qildilar. Ular ayni vaqtda musulmonlar jamoasining diniy rahbarlari vazifasini ham bajardilar. Dastlabki, «solih» xalifalar – Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali, shuningdek ularning o‘rniga kelgan umaviylar (661–750) sulolasiga mansub xalifalar davrida arablar Ikki daryo oralig‘i, Suriya, Falastin, Eron, Misr, Shimoliy Afrika, Pireney yarimoroli, O‘rta Osiyo, Shimoli-G‘arbiy Hindistonning bir qismi, Armaniston, Ozarbayjon va Gruziyaning bir qismini zabt etdilar. Istilolar natijasida ulkan davlat – xalifalik vujudga keldi.

Xalifalikdagi ichki siyosiy vaziyat VII–VIII asrlarda nihoyatda murakkab bo‘lgan. Harbiy yurishlarda ishtirok etgan arab qabila zodagonlari orasida hokimiyat uchun kurash borgan. Kurash hukmdor arab urug‘chilik zodagonlar bilan xavorijlar, ya’ni bo‘ysundirilgan viloyatlarning islomga kirgan aholisi o‘rtasida ham boshlanib ketgan. Siyosiy kurash diniy tus olgan. Uchinchi «solih» xalifa Usmon davrida Eron va Iroqda hukmdor xalifaga muxolafat yuzaga kelgan. Undan keyinchalik islomdagi alohida yo‘nalish – shialik rivojlangan. Shialar musulmonlarning diniy va siyosiy rahbari Muhammadning amakivachasi va kuyovi Ali hamda uning avlodlari bo‘lishi kerakligini ta’kidlaganlar. Fitnachilar arab badaviylariga tayangan holda xalifa Usmonni o‘ldirdilar va Alini xalifa etib e’lon qildilar. Biroq Ali hokimiyat tepasida ko‘p vaqt turmadi. Unga Qurayshiylar zodagonalari va Suriyadagi noib Mu’aviya qarshi chiqdilar. Bundan tashqari, Alining eski tarafdorlaridan bir qismi ham undan yuz o‘girdilar. Shu bois ular xorijiylar «ajralganlar» deb atalganlar. Xorijiylar harbiy o‘lja va egallangan yerlarni bo‘lishda barcha musulmonlar teng ulush olishlari hamda xalifani butun musulmonlar jamoasi saylashini talab qilganlar. 661 yilda Alini xorijiylardan biri o‘ldirdi. Xalifalik taxtini esa uma urug‘idan bo‘lgan suriyalik noib umaviylar sulolasining boshlig‘i Mu’aviya egallab oldi.

Mu’aviya xalifalik poytaxtini Damashqqa ko‘chirdi va Suriyada qo‘nim topgan arab qabilalariga tayanishga urindi. Bu esa xalifalikning boshqa viloyatlaridagi arab qabilalari zodagonlari orasida norozilik uyg‘otdi. Umaviylar shialarga qarshi uzoq vaqt kurash olib borishlariga to‘g‘ri keldi. Shialarning asosiy qismini Eron va Iroq aholisi tashkil qilgan. Arabistonning o‘zida Damashq hukmdorlariga qarshi Muhammad salaflarining avlodlari bo‘lgan zubayriylar qarshi chiqdilar.

Islom dinini yoyish uchun olib borilgan ko‘p yillik urush sharoitida arab madaniyati har tomonlama qo‘llab-quvvatlandi. Arab ko‘chmanchilarining qadimiy tamaddunlar mavjud bo‘lgan muzofotlarga kelishi va madaniy xalqlar bilan munosabatga kirishishi, tabiiyki, istilochilarning madaniy va siyosiy rivojlanishiga yordam berdi. Badaviylar unumdor tuproqli boy mamlakatlar, hunarmandchilik va savdo-sotiq gullab-yashnagan katta shaharlarning egalari bo‘lib qolgach, o‘troq hayotga o‘tib, yer va boshqa yurtlarni egalladilar hamda tamaddunning turli ne’matlaridan bahramand bo‘la boshladilar. Biroq arab istilochilari turmush sharoitining o‘zgarishi, loaqal dastlabki bosqichda, arab adabiyotining xususiyatiga ta’sir etmadi. Umaviylar arab madaniyatining sofligini istilo etilgan xalqlar ta’siridan saqlab, badaviylarning she’riyatdagi an’analarini tiklashga intildilar hamda islomgacha bo‘lgan she’riyat endi ma’jusiy she’riyat sifatida boshqa siquvga olinmadi. Buning ustiga, istilolar davrida susayib qolgan qabilalararo kurashning keskin kuchayishi ham islomgacha bo‘lgan she’riyatni uning qabilaviy jasoratni ulug‘lash an’analari bilan birga tiklanishiga yordam berdi.

Xalifalar qabilalar o‘rtasidagi raqobatni har tomonlama qo‘llab-quvvatlar hamda shoirlarning qabilaviy vatanparvarligini avj oldiradilar. Badaviy shoirlar umaviylarning hokimiyat tepasiga kelishi sababli davlatning madaniy va siyosiy hayotining markazlariga aylangan Kufa, Basra va Damashqqa o‘z qabilasini sharaflash yoki boshqa qabilaning ustidan kulish uchun kela boshladilar.

Islom tarafdorlari va raqiblari, kurashayotgan siyosiy va qabilali guruhlar singari, o‘z qasidanavis shoirlariga ega edilar. Ularning she’riy bahslarida islomgacha bo‘lgan an’anaviy janrlar – madh, hijo – gullab-yashnardi. O‘z mavqelarini barcha vositalar bilan mustahkamlashga uringan xalifalar shoirlarni saroyga yaqinlashtirar va ularni hadyalar bilan siylar edilar.

Ulkan arab istilolari tajribasi vasf janrining mavzuini kengaytirdi. Qasidalarda jang yurishlari, harbiy qurol, istehkomlar, qurshov mexanizmlari kabilar tavsiflana boshladi. She’riyat ancha hikmat tusiga ega bo‘la boshladi hamda an’anaviy qadimiy hikmatlarga endilikda yangi Qur’on hikmatlari qo‘shildi. Yangi avlod shoirlari qasidaning tuzilishi va mantiqiy jihatdan tarqoq bo‘lgan qismlarini turli uslubiy yo‘llar bilan bog‘lashga urindilar.

Arablarning she’riy ijodi xususiyatiga zabt etilgan xalqlar madaniyati ta’sir ko‘rsatdi. Fors madaniyati ta’sirida arab she’riyati yorqinroq, nozikroq va musiqaviyroq bo‘la bordi. Tasvirlash vositalari boyib bordi, obrazlarda fantaziya va jonli shoirona xayolot ko‘paygani sezildi. Shu bilan birga, xalifa saroyining yirik madaniy va adabiy markazga aylanishi hamda qabila shoirlarini o‘ziga tortishi shoirlarni asta-sekin badaviylar muhiti va sahro tabiatidan uza boshladi, ularning bir vaqtlar bo‘lgan bevosita idroki yo‘qolishiga olib keldi. Natijada she’riyat sun’iylik xususiyatlariga ega bo‘la boshladi.


3.2. UMAVIY SAROY SHOIRLARI


Darsning maqsadi:

Siyosiy she’riyat vakillaridan al-Axtal, al-Jarir, al-Farazdaq ijodi bilan tanishtiriladi.

Tayanch so’zlar va iboralar:

naqo’id, hamriyot, tardiyot, al-Farazdaq, “zu-salib”.
VII asrning ikkinchi yarmi va VIII asrning boshidagi she’riyatda markaziy o‘rinni mashhur shoirlar triadasi – al-Axtal, al-Farazdaq va Jarir egalladi. Ularning ijodini arab adabiyotshunoslari «siyosiy» she’riyatga kiritadilar. Bunday she’riyat islomgacha bo‘lgan davrdayoq qabilaviy vatanparvarlik ifodasi sifatida mavjud bo‘lgan. Islom tarqalayotgan davrda bu she’riyat diniy kurashda katta rol o‘ynagan. Umaviylar g‘alaba qozonishi bilan siyosiy she’riyat alohida ahamiyat kasb etdi, chunki turli qabilaviy, siyosiy va diniy guruhlarning hokimiyat uchun kurashi, bir daqiqaga bo‘lsa-da, to‘xtamas va har bir kurashuvchi guruh o‘z kuychilariga ega bo‘lishga intilar edi.

Yuqorida keltirilgan uch shoir qat’iy aytganda, o‘z qabilalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lganlar. Ularning umaviy xalifalar saroyida bo‘lishi yo umaviylar, yo ularning siyosiy raqiblari homiyligini izlashga majbur bo‘lgan badaviy qabilalar nochor ahvolining oqibati bo‘lgan. Ushbu shoirlarning ijodi esa hali johiliya davri she’riy an’analari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.

Al-Axtal

(640–710) tag‘lib nomli nasroniy qabiladan kelib chiqqan. Umaviylar hamda Muhammad salaflarining avlodlari o‘rtasida yuzaga kelgan kurashda shoir hukmron sulola tarafini egalladi (tag‘lib qabilasi umaviylar bilan ittifoqdosh bo‘lgan). Shoir umaviylarning Qays aylan qabilasiga qarshi urushida katta rol o‘ynadi. Ushbu qabila boshida xalifalik taxti uchun da’vogar Ibn az-Zubayr turardi. Shu bois ham xalifa Abdulmalik shoirga «Umaviylar shoiri» maqomini berdi. Al-Axtal o‘z madhiyalarida umaviylar hokimiyatining qonuniyligini isbotlashga har tomonlama uringan. U xalifalik taxti umaviylarga Ali tarafdorlari ustidan g‘alabani hadya qilgan Allohning o‘zi tomonidan yuborilganligini ta’kidlagan, xalifa va uning atrofidagilarni sharaflagan, umaviylarning dushmanlari – Ali tarafdorlari, al-Zubayra urug‘i, Qaysiylar qabilasi kabilarning ustidan kulgan. Umaviylar sulolasining vakillari uning qasidalarida vazmin va qat’iyatli, sahiy va muloyim so‘zlovchi hukmdorlar, islom dinining ashaddiy kurashchilari va Allohning sodiq bandalari sifatida ifodalangan. Saroy shoirining umaviylarning islom yo‘lidagi yaxshiliklarini ta’kidlashi tabiiy bo‘lgan. Biroq bu shoirning islomga zarda bilan hujum qilishiga xalal bermagan.

Saroy shoiri bo‘lish al-Axtalning badaviy tabiatiga kam ta’sir etdi. Shoirning tarjimai holini yozganlar ta’kidlashicha, u o‘zining badaviy xislatlarini – qadr-qimmat hissi, jasorat, sahiylik, ezgulik va shu kabilarni – yo‘qotmagan. Al-Axtal qadimgi arab she’riyatining zo‘r ishqibozi bo‘lgan. U An-Nabig’aga qoyil qolgan, Zuheyrga taqlid qilishga uringan. Al-Axtal saroydagi o‘z mavqeini Xira va Hasaniylar hukmdorlari huzurida An-Nabig’aning mavqei bilan qiyoslashni yaxshi ko‘rgan. Al-Axtal An-Nabig’aga taqlid qilib, ko‘pincha ritorik takrorlashlar hamda birinchi arab saroy shoirining boshqa uslubiy yo‘llaridan foydalangan.

Al-Axtal madhiyalarining tuzilishi islomgacha bo‘lgan shoirlar qasidalarinikidan farq qilmaydi. Odatdagi lirik muqaddimadan keyin asosiy qism – madhiya bag‘ishlangan shaxs fazilatlarini sanash, umaviylar urug‘ini albatta maqtash – keladi. So‘ngra shoir o‘z qabilasini ulug‘lashga o‘tadi. Odatda qasidaning bu qismi (faxr) qolgan matn bilan bog‘liq bo‘lmagan va an’anaga amal qilish bo‘lgan. Faxrda shoir o‘z qabilasining buyuk jangchilarini keltirgan, qabila qo‘lga kiritgan g‘alabalarni sanab o‘tgan hamda tag‘libiylarning umaviylar sulolasi oldidagi xizmatlariga alohida to‘xtalgan.

Al-Axtal qasidalaridagi hajviy baytlar odatda lirik muqaddima yoki madhiya qismidan, ba’zan esa faxrdan keyin keladi. Shoir odatda alohida bir shaxsga emas, balki umaviylar hamda tag‘libiylarning umumiy dushmanlariga hujum qiladi. Shoir dushman ko‘rgan zarar-talafotlarni sanab o‘tadi hamda uning qusurlari (baxilligi, qo‘rqoqligi, so‘zida tura olmasligi kabilar)ni qoralaydi.

Al-Axtalning hajviyalari haqida so‘z yuritganda, bahs-munozarali she’r janri bo‘lgan naka’idni eslatib o‘tmaslik mumkin emas. Shoir ushbu janrdan katta mahorat bilan foydalangan. Munozaraviy she’rlar islomgacha bo‘lgan davrdayoq ma’lum bo‘lgan, ammo bu janr xalifalik shoirlarida ayniqsa shuhrat qozongan.

Munozaraviy she’r (odatda hajviy mazmundagisi) unda ustidan kulinayotgan shaxs yoki qabilaga qaratilgan. Buning ustiga, dushman tarafning she’riy munozarada ishtirok etayotgan shoiri javob berishda she’rning o‘lchami va qofiyasini saqlab qolishi kerak bo‘lgan. Munozarali she’rlarning bunday ayriboshlanishi al-Axtal bilan tag‘libiylarning abadiy raqibi Qays aylan qabilasining ittifoqchisi bo‘lgan tamim qabilasining shoiri Jarir o‘rtasida yuz bergan.

Al-Axtal madhiyalarida sharobga yoki ziyofatlarga bag‘ishlangan she’riyat – xamriyat alohida o‘rin tutadi. Al-Axtal qasidalarida sharobga bag‘ishlangan baytlar doimiy ravishda uchraydi. Ba’zan ular she’rning asosiy mazmuniga lirik muqaddima tarkibiga kiradi. Shoir sharob hosil bo‘lishining butun yo‘lini tokka ishlov berishdan boshlab tasvirlaydi hamda quvnoq ichkilikbozliklar haqida hikoya qiladi, sharobning rangi va hidini, uni ichayotgan insonning ahvolini tavsiflaydi va hokazo. Umuman olganda, she’rlardagi sharobga oid baytlar al-Axtal she’riyatida eng jonli elementni tashkil qiladi.

Al-Axtal sharobga bag‘ishlangan baytlari bilan arab ziyofat she’riyatining eng taniqli vakili bo‘lgan Abu Nuvas ijodining debochasi bo‘ldi.

Al-Farazdaq

(641–732) tamim qabilasining asilzoda urug‘laridan bo‘lgan. Al-Farazdaq, barcha badaviy shoirlar kabi, o‘z qabilasi manfaatlarining mutaassib himoyachisi bo‘lgan hamda VII asr oxiri va VIII asr boshidagi murakkab siyosiy sharoitda kurashayotgan guruhlarga va o‘zining qudratli homiylariga munosabatini bir necha bor o‘zgartirgan. O‘z madhiyalarini u goh umaviylar xalifalari va ularning noiblariga, goh umaviylarning dushmanlari bo‘lgan zubayriylar, Ali tarafdorlariga bag‘ishlagan va hokazo. Aksariyat hollarda ilgari ulug‘lagan shaxslarga qarshi o‘tkir hajviyalar yozgan, buning uchun g‘azabga uchragan va hatto hibsga olingan.

Biroq shoir o‘z madhiyalarining aksariyatida umaviylarning xalifalikdagi hokimiyatga ega bo‘lish huquqini himoya qilgan va ularga g‘alabalar tilashini ifodalagan. U qasida oxirida odatda xalifalardan xalifalik noiblari siquvga olayotgan hamda tamim qabilasiga kiradigan mudariylar qabilalarini himoya qilishini so‘ragan. Al-Farazdaqning asosan islomgacha bo‘lgan uslubda yozilgan she’rlari ba’zi yangi jihatlarga ham ega bo‘lgan. Islomning ta’siri shoirning dunyoqarashida ham, syujet tanlashida ham seziladi. Uning she’rlarida Qur’ondan keltirilgan oyatlar ko‘p. Al-Farazdaq madhiyaning lirik muqaddima qismini keskin qisqartirgan, ba’zan esa umuman tashlab ketgan. Shoir ilk bor o‘zi ulug‘layotgan shaxs fe’liga xos bo’lgan jihatlarni tasvirlashga uringan. Biroq shoir mayllari va e’tiqodlarining o‘zgaruvchanligi uning ijodida ham o‘z aksini topgan: uning madhiyalariga qo‘polroq yolg‘on hamda ulug‘lanayotgan shaxslarga nisbatan soxta xushomad xosdir. Bu jihatlar uning madhiyalarini islomgacha bo‘lgan shoirlarning she’rlaridan ajratib turadi, zero ularda ideallar barqaror, maqtovlar esa samimiy va uzviy bo‘lgan.

Al-Farazdaqning she’riyatdagi raqibi Jarir bilan keskin adabiy bahsi endi ikkala tarafdan ham hijo va naqoid janrlarida ko‘plab she’rlar yaratilishiga olib keldi. Al-Farazdaq hajviyalarida qabiladagi o‘z urug‘ini behad maqtash bor. Uning o‘zini maqtashlari nihoyatda balandparvoz, og‘ir va bir xildir. Shoir odatda o‘zining kelib chiqishi haqida batafsil yozgan, o‘z qabiladoshlarining jasurligi, sahiyligi va aql-farosatini maqtagan, so‘ngra dushmanlarining ustidan kulishga o‘tgan, ularni barcha haqiqiy va qalbaki badaviy gunohlarda ayblagan. Bunda hatto islom dinida talab qilinadigan taqvodorlik ham shoirni qattiq ifodalardan tiya olmagan.

Arab tanqidchiligi al-Farazdaqning iblis ustidan kulishga bag‘ishlangan va pand-nasihat xususiyatiga ega bo‘lgan kichikroq hajviy qasidasining badiiy qimmatini yuqori baholaydi.

Al-Farazdaqning qasidasida u yetmish yil mobaynida «iblisga xizmat qilgani», ammo umri nihoyasida ko‘zi ochilgani hamda Allohga nigohini qaratgani e’tirof etiladi. Biroq iblis shoirni tinch qo‘ymaydi. U shoirga abadiy hayot va jannatdagi rohat-farog‘atni va’da qilib, haqiqiy islom yo‘lidan ozdirishga har tomonlama urinadi. Ammo al-Farazdaq o‘zining diniy his-tuyg‘ularida sodiq qoladi va iblisni bir qadar mantiqiy dalillar bilan mag‘lub etadi.

Iblis haqidagi qasida go‘zal oddiyligi va ishonchliligi bilan arab tanqidchilari tomonidan arab diniy she’riyatining eng zo‘r namunasi hisoblanadi.

Al-Farazdaqning badaviy shoir sifatidagi qobiliyatlari sahroni ta’riflashga bag‘ishlangan she’rlarida ayniqsa to‘liq namoyon bo‘lgan. Bejizga al-Farazdaq o‘zini al-Muhalhil, Imru’ul-Qays, Tarafa hamda islomgacha bo‘lgan boshqa shoirlar yo‘nalishining davomchisi deb hisoblamaydi. Misol uchun shoirning sahroda och bo‘riga duch kelgani haqidagi go‘zal hikoyasini keltiramiz. U johiliyat davridagi quvg‘inga uchragan shoirlar qasidalaridagi eng yaxshi o‘rinlarni eslatadi.
Tez chopar, tuklari tushib ketgan, yolg’iz daydib yurgan, ochlikdan kuchsizlanib qolgan bo’ri mening gulxanim tomon keldi. U yaqinlashgach men unga dedim: “yaqinroq kel, mening ovqatimni bo’lishib yeymiz”.

Jarir

(653–733). Arab tanqidchiligi umaviylar she’riy uchligining eng iste’dodli vakili deb al-Farazdaqning adabiy raqibi Jarirni hisoblaydi. Shoir tamim qabilasining qashshoq badaviy urug‘idan kelib chiqqan bo‘lib, bolaligida otasining molini boqqan. Bolalik yillaridayoq u o‘z qabilasidagi zodagon va boy urug‘larining kalondimog‘ vakillariga nisbatan adovat hissini tuygan, keyinchalik esa ushbu adovat uning she’rlarida o‘z ifodasini topgan. Shunisi qiziqarliki, arab zodagonlari arablarga taalluqli bo‘lmagan barcha narsalarni nazar-pisand qilmagan vaqtda, Jarir arablar bilan mavllar o‘rtasida tenglik tarafdori bo‘lgan, o‘z she’rlarida mavllarni maqtagan va ular oliyjanoblikda arablardan qolishmasligini ochiqchasiga aytgan. Ilk yoshlik yillaridayoq Jarir iste’dodli shoir sifatida tanilgan, ammo qashshoq badaviy urug‘i uning iste’dodi to‘liq namoyon bo‘lishi uchun haddan tashqari tor doira bo‘lgan va shu bois Jarir qudratli va boy homiy izlagan. U Abdul Malik va al-Valid kabi xalifalarning saroy shoiri sifatida qo‘nim topmagunicha xalifalikning deyarli barcha hududlarini aylanib chiqqan.

Jarirning umaviylar saroyidagi mavqei unchalik mustahkam bo‘lmagan, chunki uning urug‘i umaviylarning dushmani bo‘lgan zubayriylar hamda qaysiylar qabilasi bilan ittifoqdosh bo‘lgan. Shoir bir necha madhiyasini bag‘ishlagan Iroq noibi al-Xajjojning qo‘llab-quvvatlashigina Jarirning saroyda qolishiga yordam bergan. Shoir xalifalar unga va uning urug‘iga foyda keltirishlari uchun juda ko‘p mehnat qilgan, ammo na xalifalar, na o‘zining qabilasida al-Axtal yoki al-Farazdaq bilan teng maqomga ega bo‘la olgan.

Jarir o‘z madhiyalarini turli shaxslarga – umaviylar xalifalari va ularning yaqinlari, xalifaning Iroqdagi noibi al-Xajjoj kabilarga bag‘ishlagan. Jarirning madhiyalari odatda hajm jihatdan katta va juda balandparvozdir. Ularda shoir maqtalayotgan shaxsning fazilatlarini sanab o‘tgan, ayniqsa sahiylik va taqvodorlik singari xislatlarga tahsin o‘qigan. Shoir xalifalarni ulug‘lab, «Allohning yerdagi noibi», «xudoning podsholikka ko‘tarilgan shaxsi», «mahdiy» kabi sifatlashlarni ko‘p ishlatgan. O‘z zamonidagi boshqa shoirlardan farqli ravishda Jarir maqtalayotgan shaxsning an’anaviy fazilatlari –– qudrati, jasorati kabilarni ta’kidlash bilan cheklanmagan, balki bunyodkorlik faoliyatini suv sug’orish inshootlari qurishi, bog‘ yaratishi va hokazolarni ham ularning xizmati sifatida ko‘rsatgan.

Zamondoshlari orasida Jarirning hajviy she’rlari alohida muvaffaqiyat qozongan. Jarir o‘z raqiblari bo‘lgan boshqa qabila shoirlariga, jumladan al-Axtal va al-Farazdaqqa qarshi hujumlarida tengsiz bo‘lgan. Qizg‘in she’riy bahsda u raqibining hajviy she’rini biroz to‘ldirib, muallifning o‘ziga qarshi qarata olgan. Jarir qo‘pollik ham, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tuhmat ham ishlatishdan hazar qilmagan, u raqib qabilasi va urug‘i ustidan mag‘zava to‘kkan, uning ota-onalarini sharmanda qilgan, unga turli xil noinsofliklarni ayb qilib qo‘ygan.

Al-Farazdaqni tahqirlashga harakat qilib, shoir uni temirchining o‘g‘li deb ataydi (temirchilik hunari badaviylarda nojo‘ya mashg‘ulot hisoblangan) hamda shu joyning o‘zidayoq temirchilik uskunalarini zaharxanda bilan sanab o‘tgan. Jarir al-Axtalga hujum qilar ekan, musulmon hukmdor qoshidagi shoir sifatida musulmon shoirga munosib javob bera olmagan al-Axtalning mushkul ahvolidan foydalanib, tag‘libiylarni nasroniy bo‘lganliklari, cho‘chqa go‘shti yeb, sharob ichganliklari uchun ularning ustilaridan mag‘zava to‘kadi. Jarir al-Axtarni tahqirlash uchun uning ismini Uxaytal (Axtalning kichraytirilgani) deb atayin buzib aytadi, buning ma’nosi esa «ahmoq», «har xil bo‘mag‘ur narsalarni gapiruvchi»dir. Xalifa Abdul Malikning e’tiborini qozonish uchun shoir sotqinlik qiladi – o‘z qabiladoshlari qo‘llab-quvvatlagan Ibn az-Zubayrga qarshi haqoratomuz hujum qiladi.

Jarir madhiya va hajviyalardan tashqari ko‘plab marsiya va lirik she’rlar ham yozgan. Jarir she’riyatii shaklan an’anaviy, ammo, boshqa zamondoshlarida bo‘lgani kabi, shoirning islomgacha bo‘lgan davrdagi kabi sevgan kishining ichki kechinmalarini – xavotir, g‘am-g‘ussa, hijron kabi his-tuyg‘ularni ifodalashi bilan ajralib turadi.

Jarir she’rlariga ajoyib nafislik va ohangdorlik xos. Ular nozik va kutilmagan istioralar, ritmik takrorlarga to‘la. Ularda al-Farazdaq she’rlaridagi balandparvoz ulug‘vorlik, chuqurlik va bo‘yoqdorlik yo‘q, ammo ularda raqibida bo‘lmagan jihatlar – ravshanlik va odatdagidan tashqari musiqiylik bor.

O‘rta asr arab tanqidchilari, al-Farazdaq va Jarirni qiyoslab, birinchisining she’rlari sun’iyroq va tantanavorroq, ikkinchisiniki esa tabiiyroq va erkinroq deb topganlar. Bu xususda «Qo‘shiqlar kitobi»ning tuzuvchisi Abul Faraj al-Isfaxoniy quyidagi latifani aytib ketgan. Bir kun shuhratparast Jarir tilshunoslardan biridan so‘rabdi: «Kim yaxshiroq shoir, menmi yoki al-Farazdaq» – «Sen, – deb javob beribdi tilshunos, – al-Farazdaqdan oddiy odamlar nazarida ustunsan, ammo olimlar nazdida sening she’rlaring al-Farazdaqnikidan ortda qoladi». Jarir: «G‘alaba! – deb qichqiribdi, – Allohga hamdu sanolar bo‘lsinki, mening ahvolim yaxshiroq ekan, chunki yuz nafar odam orasidan bitta ham olim topishing qiyin!».

Zur-Rumma

(vafoti 735 yil) arab istilolari va islom dinining tarqalishi davriga so‘nggi badaviy shoirlardan biri, islomgacha bo‘lgan she’riyatning mumtoz an’analari asosida yozilgan ko‘plab madhiya va hajviyalar muallifi Zur-Rumma ijodi kiradi. U, umaviylar hukmronlik qilgan davrdagi barcha taniqli shoirlar kabi, she’riy bahsga urg‘u bergan, unda, albatta, al-Farazdaq tarafini olgan.

Islomgacha bo‘lgan she’riyat qonunlariga rioya etgan shoir qasidaning asosiy mavzusidan avval madhiya yoki hajviya shaklidagi batafsil lirik muqaddima keltirgan. Zur-Rumma, islomgacha bo‘lgan qadimgi shoirlar kabi, asosiy mavzuga hech qanday uslubiy bog‘lovchisiz o‘tadi. Zur-Rummada johiliyat davridagi syujetlardan farqli syujetlar deyarli uchramaydi, ammo qasidalarining obrazlarida, tabiiyki, yangi, islomiy unsur va motivlar paydo bo‘lgan (shoir qo‘noq izlari o‘rniga musulmon masjidlarining vayronalari borasida kuyunadi, islom atamalarini kiritadi, payg‘ambar va uning safdoshlarini eslab o‘tadi va hokazo).

Zur-Rumma devonining badiiy jihatdan eng yorqin sahifalari sifatida sahro tabiati va cho‘pon hayotini ta’riflagan baytlarni keltirish mumkin. Ularda Zur-Rumma hatto islomgacha bo‘lgan badaviy shoirlardan ham o‘tib ketdi. Bu esa arab tanqidchilari uni ra’aviyat – «cho‘ponlik» she’riyati janrining eng mashhur vakiliga kiritish imkonini bergan.

Zur-Rumma zamondoshlari bo‘lgan ota-o‘g‘il – al-Ajjaj va Ru’ba nomlari bilan bog‘liq bo‘lganidek, arab adabiyoti tarixchilari Zur-Rummaning nomini arab she’riyatidagi eng qadimgi shakllardan biri bo’lgan urjuza she’riy shaklining tiklanishi bilan bog’laydilar.

Urjuza

– rajaz o‘lchamida yozilgan she’r. Zur-Rumma urjuzalarining xususiyatini ichki qofiyadoshlik tashkil qiladi (ya’ni yagona qofiya nafaqat ikkinchi misralar oxirida, balki birinchi misralar oxirida ham keladi).

Islomgacha bo‘lgan urjuzalar odatda badaviylar turmushini tavsiflashga bag‘ishlangan va bir qancha baytlardan ortiq bo‘lmagan. Faqat al-Ajjajgina urjuza shaklidan barcha an’anaviy janrlarda katta qasidalar yozish uchun foydalangan. Katta urjuzalar yaratishda yuzaga keladigan texnik qiyinchiliklar ko‘pincha shoirni so‘zlardan odatdagidan boshqa ma’noda foydalanishga, ichki qofiyaga rioya etish uchun grammatik shakllarni buzishga majbur qilgan. Zur-Rumma shoirlik faoliyatining dastlabki bosqichlarida urjuza yaratish bilan ayniqsa ko‘p qiziqqan.

Al-Axtal, al-Farazdaq va Jarir xalifalar saroyida turli qabila va firqalarning manfaatlarini himoya qilganlar. Biroq islom dini tarqalishi davrida umaviylarga ochiqchasiga qarshi bo‘lgan siyosiy va diniy guruhlar qarashlarining ifodachisi bo‘lgan shoirlar ham yashab o‘tganlar. Masalan, Ubaydulloh ibn Qays ar-Rukayat (vafoti 694) quraysh qabilasidan bo‘lib, ibn az-Zubayrning tarafdori bo‘lgan. U umaviylarni qurayshiylarga xiyonatda, poytaxtni Hijozdan Suriyaga ko‘chirganlikda va Janubiy Arabiston qabilalariga suyanishda ayblagan. Ubaydulloh zubayriylar va shialarga bir qancha madhiyalar bag‘ishlagan. Shoir at-Tirimmax ibn Hakim (vafoti 718 yil) xorijiylarni ulug‘lagan, al-Kumeyt ibn Zayd al-Asadiy (679–743) shia shoiri bo‘lib, hoshimiylar va Ali urug‘iga maqtov madhiyalari bag‘ishlagan.


3.3. HIJOZNING MUHABBAT SHE’RIYATII

Darsning maqsadi:

Hijoz badaviy ishqiy she’riyatii bilan tanishtiriladi.

Tayanch so’zlar va iboralar:

g’azal, nasib, majnun, lubna, Jamil ibn Ma’mar.
Arab adabiyotining arab istilochilari vatanidagi rivojlanishi boshqa yo‘llardan bordi. Umaviylar hokimiyat tepasiga kelgunlariga qadar ko‘plab vakillari payg‘ambarning birinchi izdoshlari (muhojirlar va ansorlar) bo‘lgan Hijoz zodagonlari o‘zlarining uzoqni ko‘ra olish qobiliyatining mevasidan bahramand bo‘lardilar: ularni juda tez o‘sib va boyib borayotgan musulmonlar jamoasida hamma hurmat qilar edi. Davlatning birinchi poytaxti bo‘lgan Madina shahridan arablarning musulmon guruhlari jo‘nab ketar, harbiy o‘lja imperiyaning barcha hududlaridan aynan shu yerga keltirilardi.

Hokimiyat tepasiga umaviylar kelishi va xalifalikning siyosiy markazi Suriyaga ko‘chirilishi bilan hijoz zodagonlarining ahvoli yomonlashdi. Makka va Madina o‘zlarining sobiq siyosiy ahamiyatini yo‘qotib, faqat diniy markaz maqomini saqlab qoldi. Ulkan hajmdagi boyliklar ilgarigidek islom olamining barcha hududlaridan ziyoratchilar bilan birga bu yerga oqib kelinardi, ammo hijoz zodagon xalifalikda ilgarigi siyosiy rolini o‘ynamay qo‘ydi. Istilolarda ishtirok etmayotgan va o‘z zamonining asosiy tarixiy voqealaridan chetda qolgan hijoz qabilalari yanada qiyin ahvolda qoldi. Zabt etilgan va islomga kiritilgan boshqa xalqlarning ahvoliga tushib qolgan, ular singari soliq to‘lashga majbur bo‘lgan ushbu qabilalar zo‘rg‘a kun kechirardi.

Siyosiy faoliyatdan chetlashtirilgan hijoz shoirlari fuqaroviy mavzuga qiziqmay qo‘ydilar va butun e’tiborlarini intim kechinmalarni tavsiflashga qaratdilar. Natijada VII asrning ikkinchi yarmi va VIII asrning boshida Hijoz she’riyatida muhabbat she’riyatii ustun janrga aylandi.

Hijozning muhabbat she’riyatii ildizlari, asosiy mazmuni qanday bo‘lishidan qat’i nazar, mahbubani lirik tasvirlash bilan boshlanadigan islomgacha bo‘lgan qasidalarga borib taqaladi. Ammo agar johiliyat davridagi qasidada lirik muqaddima faqat yordamchi ahamiyatga ega bo‘lgan va asosiy mavzuga o‘tishdan avval tinglovchilarda kayfiyat hosil qilishi kerak bo‘lgan bo‘lsa, hijoz shoirlarida lirik boshlama mustaqil muhabbat she’ri shakliga kirdi.

Islomgacha bo‘lgan shoirlarning muhabbatga bag‘ishlangan she’rlarida ta’riflash elementi ustunlik qilgan. Shoirlar sevikli yorni tasvirlaganda katta ixtirochilikni namoyon qilganlar, yorqin qiyoslash va istioralar izlab topganlar. Biroq lirik qahramonning his-tuyg‘ulari islomgacha bo‘lgan shoirlarning qasidalarida juda kam joy egallagan. VII–VIII asr arab shoirlarida esa qahramonning ruhiy holatiga qiziqish sezilarli. Ular qahramonning umidsizligi, g‘am-g’ussasi, shubhalari, javobsiz muhabbatdan azoblanishi, mahbubasidan ayriliq alamini tasvirlaydilar. Ushbu kechinmalar tavsifi endilikda mustaqil janr bo‘lgan

g‘azalga

aylangan muhabbat she’riyatiining mazmunini tashkil etadi.

Islomgacha bo‘lgan barcha asarlar singari, hijoz she’rlari ham kuylangan, va shu bois ularning tili oddiy va tushunarli bo‘lgan. She’rlarni kuyga moslashtirgan hijoz shoirlari o‘z asarlari uchun yengilroq she’riy o‘lchamlar (vafir, xafif, ramal, mutakarib)ni tanlaganlar, ba’zan esa kuyga moslashtirib, an’anaviy vazn qoidalarini buzganlar.

VII–VIII asr hijoz muhabbat she’riyatiida ikki yo‘nalishni – shahar va badaviy yo‘nalishlarini kuzatish mumkin.

Badaviy

ishqiy she’riyat

arab ko‘chmanchilarining manzillarida yaratilgan. Rivoyatlarga ko‘ra, Uzra nomli hijoz qabilasidan chiqqanlar she’r yozish mahorati bilan ayniqsa shuhrat qozonganlar, shu bois badaviylik yo‘nalishi ayni vaqtda Uzra yo‘nalishi deb ham ataladi. Uzra shoirlari qabilaning shafqatsiz qonunlari bilan bir-birlaridan ayrilgan baxtsiz oshiqlarning pok va sof muhabbatini kuylaganlar. Allohning irodasi bilan yuzaga kelgan, taqdir bilan bog‘liq ilohiy muhabbat shoirga faqat azob beradi. Bu azobdan uni hatto o‘lim ham forig‘ eta olmaydi. Uzra she’riyatii bir vaqtlar mag‘rur va kurashchan qabilaning hozirgi quvonchsiz va ayanchli hayoti sharoitida tug‘ilgan chorasiz hijron va mahkumlik hislari bilan to‘lgan.

Badaviy shoirlarning asarlarida o’ziga xoslik deyarli mavjud emas. Shu bois u yoki bu shoirning muallifligini aniq aytish ancha qiyin. VIII–X asrlarda yashab ijod qilgan arab tilshunoslarining antologiyalarida bir qancha uzra shoirlarining hayoti va bebaxt muhabbati haqidagi yarim afsonaviy rivoyatlar saqlanib qolgan.

Uzra qabilasidan chiqqan Jamil (vafoti 701 yil) mashhur badaviy liriklardan biri hisoblanadi. Uning Buseynaga bo‘lgan fojiali muhabbati haqidagi afsona o‘rta asrlarda juda mashhur bo‘lgan. Rivoyatlarga ko‘ra, shoir o‘z mahbubasiga ko‘plab qasidalar bag‘ishlagan, ammo unga sovchi qo‘yishga uringanida, Buseynaning qarindoshlari uni qattiq g‘azab bilan rad etganlar (badaviylarda o‘z qabilasidan bo‘lgan qizga she’r bag‘ishlash va ayniqsa shunday uyatli qilmishdan keyin unga sovchi yuborish sharmandalik hisoblangan). Buseynani boshqa kimsaga turmushga beradilar, ammo Jamil mahbubasi bilan ko‘rishishda davom etadi, bu Buseyna erining qabiladoshlarini g‘azablantiradi. Ularning ta’qibi tufayli shoir Yamanga, so‘ngra Misrga qochishga majbur bo‘ladi.

Jamil o‘zining g‘azallari bilan shuhrat qozongan, holbuki uning asarlari ichida an’anaviy badaviy madhiya va hajviyalar ham bo‘lgan. Jamilning g‘azallari Buseynaga bag‘ishlangan. Ularda shoir eng alangali ifodalar orqali o‘zining ehtirosli va sadoqatli muhabbati, mahbubasi uchun barcha to‘siqlarni yengishga va hatto hayotini qurbon qilishga tayyorligi haqida so‘z yuritadi.

Uzra yo‘nalishidagi boshqa bir shoir (uning tarixiy haqiqiyligi, aftidan, uncha shubha uyg‘otmaydi) Amir qabilasidan chiqqan Qays ibn Zarix (VII asr oxiri) bo‘lgan. U mahbubasi Lubnaga ta’sirli muhabbati bilan tanilgan (shoir uni ko‘pincha kichraytirgan holda Lubeyna deb ataydi). Qays va Lubnaning muhabbati, rivoyatga ko‘ra, fojiali shakllandi. Shoirning qarindoshlari oshiqlarning ajralishini qattiq talab qildilar. Biroq baxtsiz shoir ayriliqdan keyin ham badaviylar axloqini buzgan holda o‘z mahbubasini ko‘rishga urindi. Ana shu bois xalifa Mu’oviya, Lubnaning otasi iltimosini inobatga olib, Qaysni qonunbuzar deb e’lon qildi va shoirni qabiladan quvib yubordi.

Shoir xalifaning qarorini bilgach, ba’zi ilohiy jihatlariga ega bo‘lgan mungli she’rini yozgan.

Shaxsi bilan ko‘plab rivoyatlar bog‘liq bo‘lgan uzriy yo‘nalishidagi eng mashhur shoir Majnun laqabli Qays ibn al-Mulauvah bo‘lgan. Majnunning hayoti va ijodi haqidagi ma’lumotlar afsonaviy xususiyatga ega. Uning Layliga bo‘lgan baxtsiz muhabbati haqidagi she’riy hikoya nafaqat arab, balki Sharqning boshqa xalqlari adabiyotlarida ham ko‘plab asarlar uchun mavzu bo‘lib xizmat qilgan. Arab o‘rta asr an’anasi Layli ismi tilga olingan barcha she’rlarni Majnunga tegishli deb hisoblagani sababli, Majnunning haqiqiy tarjimai holi va she’rlarining haqiqiyligini aniqlab bo‘lmagan. Nima bo‘lganda ham, Majnun yozgan deb hisoblanadigan barcha she’rlar uzriy yo‘nalishida bo‘lib, VII–VIII asrlar badaviy she’riyatiining barcha asosiy jihatlariga ega.

Shoirlarning she’rlariga sharh sifatida yuzaga kelgan Jamil va Buseyna, Qays va Lubna, Majnun va Layli haqidagi qissalar keyinchalik, Antaraning afsonalari singari, o‘ziga xos nasriy janr shaklida mustaqil hayotga ega bo‘lgan.

Shahar muhabbat she’riyatii.

Sipo va iffatli badaviy muhabbat she’riyatiidan farqli o‘laroq, Hijoz shaharlarining she’riyati ehtirosli, epikurlik xususiyatiga ega bo‘lgan. Payg‘ambarning siyosiy rahbarlikdan chetlashtirilgan avlodlari va safdoshlari xalifalikning siyosiy va diniy hayotiga qiziqmaganlar. Ular sobiq xudojo‘ylik va diyonatni yo‘qotdilar. Hijozga ziyoratchilar bilan oqib kelayotgan ulkan boyliklar Makka va Madina zodagonlariga hamda savdogarlariga turli-tuman nozik ermaklarga to‘la behuda hayot kechirishi imkonini berardi. I. Yu. Krachkovskiyning fikricha, ildizlari johiliyat davri qasidasining lirik kurtaklariga qaraganda ko‘proq Hijozga Janubiy Arabiston orqali kirib kelgan fors she’riyatiga borib taqaladigan muhabbat she’riyati ana shu muhitda gullab-yashnadi.

Shahar liriklarining eng mashhur vakili, o‘rta asr arablarining fikricha, muhabbat she’riyatining eng katta ustasi Umar ibn Abu Rabi’a (644–712) bo‘lgan. U Madinada boy qurayshiy savdogar oilasida tug‘ilgan, Arabiston, Suriya va Ikki daryo oralig‘i bo‘ylab ko‘plab sayohatlar qilgan, ammo hayotining katta qismini Makkada o‘tkazgan. Rivoyatlarga ko‘ra, Umar quvnoq, mehribon va xushfe’l inson.

Uning ijodida birorta ham madhiya ko‘rmaymiz. Halifa Sulaymonning o‘ziga madhiya bag‘ishlash haqidagi iltimosiga shoir she’rlarida faqat ayollarni kuylashini aytib, rad javobini bergan. Umar ibn Abu Rabi’a janglarni ham, sayohatlarni ham tavsiflamagan, sharobga ham madhiya to‘qimagan. Uning barcha she’rlari faqat muhabbat haqidagi kechinmalardir. Albatta, ularda shoir hayotining haqiqiy voqealari har doim ham ko‘rinmaydi, ammo Ibn Abu Rabi’a she’rlarining hayotiy haqiqatligi shubhasiz. Umarning she’riy asarlari shaklan mahbubasiga nomalarni eslatadi. Odatda bular qisqa, 6–8 baytli she’rlar bo‘lib, javobsiz muhabbat haqidagi hikoyatlar va muhabbat izhorlaridir. Arab she’riyati tarixida birinchi marta muhabbatga oid she’rlarda dialog katta o‘rin egallagan. To‘g‘ri, dialogni o‘z she’rlariga islomgacha bo‘lgan davr shoirlari ham kiritganlar. Ammo ibn Abu Rabi’a dialogni o‘z she’riy uslubining asosiga aylantirgan.

Ibn Abu Rabi’a she’riyatida badaviylikdan asar ham yo‘q. Shoirning uncha ko‘p bo‘lmagan katta she’rlari orasida bittasi tuzilishiga ko‘ra qasidani eslatadi. Umuman olganda esa, u an’anaviy she’riyatga juda kam o‘xshaydi. She’r shoirning mahbubasi huzuriga qilgan sayohati haqidagi hikoyadan boshlanadi. Bu qismda, qadimgi badaviy shoirlardan farqli o‘laroq, Ibn Abu Rabi’a nafaqat jasorati va sabr-matonati bilan maqtanmagan, balki, aksincha, sahrodagi sayohatning qiyinchiliklaridan qattiq shikoyat qilgan. Shundan so‘ng shoir mahbubasi bilan uchrashuvi haqida hikoya qiladi, uni rosa maqtaydi. Shunday qilib, ushbu katta she’r kengaytirilgan nasibni eslatadi; unda, shoirning qisqa she’rlarida bo‘lgani kabi, muhabbat mavzui asosiy o‘rin egallaydi.

Umarning barcha lirik she’rlari ayolga bag‘ishlangan. Shoir o‘ziga zamondosh ayollarning tashqi ko‘rinishi, xatti-harakati va nutqiga xos jihatlarni jonli tasvirlaydi. Umar ibn Abu Rabi’a she’riyatida, ba’zi uzriy liriklarning ijodida bo‘lgani kabi, o‘z qahramonlarining xarakteri va hissiyotlariga qiziqish ilk bor seziladi.

Biroq Umar ibn Abu Rabi’aning ruhiyatga oid tasvirlari ancha shakllangan bo‘lib, ularga o’ziga xoslik yetishmaydi. Tashqaridan qaraganda uning qahramonlari ham bir-biridan juda kam farq qiladi, chunki ayol go‘zalligini tasvirlashda shoir an’anaviy qiyoslashlardan foydalanadi. Ibn Abu Rabi’a she’riyatining kuchi tafakkurining chuqurligida ham, yorqin yangi obrazlarda ham emas, balki uslubning g‘aroyib nazokatida, she’rlarining oddiyligi va ifodaliligidadir. Umar ibn Abu Rabi’a islomgacha bo‘lgan davrda keng tarqalgan she’riy vaznlari – basit va tavildan voz kechgan hamda musiqa ostida ijro etish uchun moslashuvchan va yengilroq – xafif, ramal, mutakariblardan foydalangan.


3.4. ILK O‘RTA ASR ARAB NASRI


Darsning maqsadi:

Dastlabki nasriy asarlar bo’lmish xitoba (notiqlik san’ati), rasoil (rasmiy va shaxsiy yozishmalar) hamda Sharif ar-Rodiyning “Nahju-l-Balag’a” asari haqida.

Tayanch s

o’

zlar va iboralar

:

xutabа, rasoil, notiqlik san’ati, «Nahju-l-Balag’a».
Xalifalik tashkil topayotgan davrdagi badiiy nasr, johiliyat davridagi kabi, hali shakllanmagan edi. Arab adabiyotshunoslari umaviylar davri nasriy janrlarga notiqlik san’ati asarlari – xutabа hamda o‘ziga xos noma – rasoil, diniy va siyosiy xususiyatga ega bo‘lgan, ammo yozma ravishda bayon etiladigan murojaatlarni kiritadilar.

Xalifalik tashkil topayotgan davrdagi notiqlik san’ati asarlari islomgacha bo‘lgan targ‘ibotchilarning chiqishlarini eslatardi. Ular hajm jihatdan katta emas va xilma-xil badiiy asarlar, metaforalar va shu kabilarga to‘lgan. Ammo ular islom tarqalayotgan davrda yuzaga kelgan bo‘lib, islomiy ruh bilan sug‘orilgan, Qur’ondan olingan parchalar bilan ta’minlangan.

Notiqlar o‘z nutqlarini urushga ketayotgan jangchilarda mardlik, jasurlik hissini singdirish uchun ularga qarata so‘zlangan, yangi dinni himoya qilib chiqqanlar, shuningdek u yoki bu siyosiy guruhlar, qabilalar, diniy yo’nalishlarini himoya qilib chiqqanlar. Ba’zan notiqlar o‘z chiqishlarida sajdan foydalanganlar.

Notiq sifatida ayniqsa to‘rtinchi «solih» xalifa Ali (600–661) shuhrat topgan. Alining X asr oxirida tilshunos va shoir

ash-Sharif ar-Radiy

(vafoti 1016 yil) o‘zining «Balog’at yo‘li» («Naxj al-balag’a») to‘plamiga jamlangan nutqlari, xutbalari, parchalari e’tiqodli targ‘ibotchining ko’tarinkilik ruhi bilan sug‘orilgan, ilk musulmon diniy notiqligining go‘zal namunasidir. Ali o‘z fikrlarini nafis hikmatlar shaklida ifodalaydi. Uning xalqqa qaratilgan nomalari va xutbalari – ifodali, lo‘nda bo‘lib, fikr ravshanligi obraz va fantaziyalarning yorqin va jonliligi bilan uyg‘unlashgan. Bularga qo‘shimcha qilib, targ‘ibotchining katta uslubiy mahoratini keltirish lozim: vasf va isteoralarning, badiiy misollarning xilma-xilligi, qofiyali nasrdan mahorat bilan foydalanish, kuylanuvchanlik va hokazo. Ash-Sharif ar-Radiy she’riyatidan namunalar:


Orzular ro’yobga chiqmasa ham, umid qoladi, Albatta, u bizni baxtni qidirishga ruhlantiradi
Yoshligi haqida:
O, yoshligim mening, men seni hech ham esdan chiqarmayman, Biroq uni esidan chiqaradigan odamlar ham bor.
Arablar

Ziyod ibn Abihi

(vafoti 675 yil)ni ham notiqlik san’atining ustasi deb hisoblaydilar. U xalifa Ali davrida Forsda noib lavozimini egallagan. Keyinchalik esa umaviylar xalifasi Mu’oviya tomonidan xalifalikning deyarli barcha sharqiy viloyatlariga noib etib tayinlangan. Ziyod ibn Abihi ko‘plab nutqlar muallifi bo‘lgan.

Ziyod ibn Abihining nutqi Basra ahliga qaratilgan bo‘lib, umaviylar hokimiyatiga bo‘ysunishga da’vat qo‘zg‘olonchilarga qaratilgan tahdidlardan iborat. Ziyodning ushbu ehtirosli nutqi faqat umumiy g‘oya bilangina birlashgan va o‘zaro yaxshi bog‘lanmagan parchalardan iborat. Umuman olganda, ushbu nutq – diniy va’z bilan yangi hokimiyatning vazifalarini tushuntiruvchi davlat arbobining nutqi o‘rtasidagi narsa. Unda tahdidlar, va’dalar, qasamlar va ritorik savollar – notiqning temperamenti o‘z ifodasini topgan hayajonli ovozlar bilan almashadi.

Rasoil

janriga turli-tuman rasmiy ish yuritish va diplomatik hujjatlar, ilmiy va ilohiy asarlar, siyosiy chaqiriqlar va va’zlar, xususiy yozishmalar va boshqalarni kiritganlar. Arablar istilosining dastlabki bosqichlarida xalifalik hukmdorlari forslar, yunonlar, koptlarning xizmatlaridan foydalanishga majbur bo‘lganlar va barcha hujjatlar tegishli tillarda tayyorlangan. VIII asrdan boshlab butun xalifalik hududida asta-sekin arab tiliga o‘tildi. Rasoil janrining asoschisi deb arab tanqidchiligi

Abdulhamid al-Katibiy

(vafoti 750 yil) hisoblaydi. U kelib chiqishi bo‘yicha fors bo‘lib, oxirgi umaviy xalifa Marvan II ning kotibi bo‘lgan.

Abdulhamidning bizgacha yetib kelgan asarlari orasida u xalifa Marvan II ning o‘g‘liga otasi nomidan yozgan hamda qurolli kuchlarni tashkil qilish va harbiy taktika bo‘yicha ko‘rsatmalarga ega bo‘lgan noma mavjud. Abdulhamidning boshqa bir nomasi adiblarga yo‘riqnomadir. Unga muallif nafaqat badiiyat qonunlarining tavsifini, balki axloqiy tavsiyalarni ham kiritgan.

Abdulhamidning nomalari ularni badiiy nasrga kiritish imkonini beruvchi bir qator xususiyatlarga ega. Abdulhamidning nomalariga tuzilishining mantiqiyligi, uslubining go‘zalligi, ritmiklik va ohangdorlikdan tashqari, uning asarlarini go‘zal adabiyotga yaqinlashtiruvchi o‘ziga xos jihatlar – obrazli tuzilish, istiora va majozlarga boylik xos.

Abdulhamid Abdulloh ibn al-Muqaffadan tortib, al-Jahizgacha bo‘lgan keyingi asr arab adiblariga ta’sir ko‘rsatgan arab badiiy nasrining asoschilaridan birigina emas, shuningdek, u arab badiiy uslubiyotining ayrim qonunlarini ifodalashga uringan o‘rta asr arab she’riyatining birinchi nazariyotchisidir.

Seminar mashg’ulotlari uchun savol va topshiriqlar



  1. Xalifalik dastlabki notiqlari.

  2. Umar ibn Abu Rabi’a – shahar ishqiy she’riyati vakili.

  3. Umarning barcha lirik she’rlari kimga bag‘ishlangan?

  4. Badaviy ishqiy she’riyati vakillari.

  5. “Layli va Majnun” asari prototiplari kimlar?

  6. Al-Axtal hayoti va ijodi.

  7. Al-Farazdaq va Jarir ijodi.

  8. Siyosiy she’riyat vakillari kimlar?

  9. Zur-Rumma devonining badiiy mohiyati.

Mustaqil ish uchun savol va topshiriqlar



  1. Rasoil janrining asoschisi.

  2. Ziyod ibn Abihining nutqi.

  3. VII–VIII asrlardagi badaviy ishqiy she’riyat.

  4. Umar Ibn Abu Rabi’a shahar ishqiy she’riyati asoschisi.

  5. Qays al-Amiriy va Qays Ibn Zarih she’rlari kimga bag’ishlangan?

  6. Shoirlar ijodida naqoid janri.


Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-suelourbanizable--.html

iii-szlemenn-6--maddesnn.html

iii-tarau--3-1--hh-asirdi.html

iii-termal-sularn.html

iii-tip-reakcij.html