1 2 3 4 5 6 7 8 9 ... 12

III-bob. Tabiatshunoslikni o’qitish uslublari - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta‘lim vazirligi termiz...

bet5/12
Sana21.04.2017
Hajmi0.75 Mb.

III-bob. Tabiatshunoslikni o’qitish uslublari


7-mavzu: Tabiatshunoslikni o’qitish metodlari.

Og’zaki metodlar

R E J A :

1. Ta‘lim jarayonida qo’llaniladigan o’qitish metodlarining turlari.

2. Og’zaki metod turlari va ularning xillari.

3. Og’zaki metod turlariga bo’lgan didaktik talablar.

4. Og’zaki metodlarning ta‘lim jarayonidagi ahamiyati.

Tayanch iboralar

: «metod», «metodik uslub», «o’qitish metodi», «og’zaki metod», «ko’rgazmali metod», «amaliy metod», «hikoya», «suhbat», «muhokama qilish», «tavsiflash», «bayon qilish», «aytib berish».

Ta‘lim-tarbiya jarayoni

— bu o’qituvchining o’rgatuvchilik faoliyati bilan o’quvchilarning o’qish faoliyatining uyg’unlashishidir.

O’qitish metodi

esa — bu o’qituvchining bilimlar berish va ularni o’quvchilarning o’zlashtirib olish usulidir. Metodning bu ta‘rifi uning ikki bir-biriga bog’liq tomonlari:

beruvchi, ta‘sir qiluvchi – o’qituvchi;

qabul qiluvchi, o’zlashtiruvchi - o’quvchilarni ifodalaydi.

Bu o’zaro ta‘sir qilishning xarakteri bilim manbaiga bog’liqdir. Bilim manbai o’quv materialining mazmuni bilan belgilanadi, u ta‘lim jarayonida yetakchi hisoblanadi.

Tabiatshunoslikni o’qitish amaliyotida turli xil o’qitish metodlari qaror topgan. Biroq Ushbu ancha muhim belgilarga qarab ularni quyidagicha guruhlashtirsh mumkin:

a) o’quvchilar bilim oladigan manbalar;

b) o’quvchilar faoliyatining xarakteri;

v) o’qitish jarayonida o’quvchilar faoliyatining xarakteri.

Bu uch belgi o’rgatish va o’rganishni bir butun jarayon sifatida tushunishdan kelib chiqadi. Bunda o’qituvchining (o’rgatuvchining) va o’quvchining (o’rganuvchining) faoliyatlari o’zaro bog’langan va taqazo qilingan, bilim manbalari esa o’qituvchining faoliyati Bilan o’zaro chambarchas bog’lanishda bo’ladi.

Darsda o’qituvchi turli ta‘lim metodlaridan foydalanadi. O’qitish uslublarini tanlashda bir qator omillar: yordamchi maktabning hozirgi bosqichdagi taraqqiyoti, o’quv fani, o’rganiladigan materialning mazmuni, o’quvchilarning o’quv materialini egallashga tayyorgarlik darajasi katta ahamiyatga ega.

Uslub tanlash va uni qo’llash xususiyati faqat darsdagi o’quv materialining maqsadiga emas, balki mazmuniga qarab ham aniqlanadi. O’qitish uslubi tushunchasi didaktik va uslubiyatning asosiy tushunchalaridan biri.

Pedagogikada o’qitish deganda, o’qituvchi va o’quvchilarning birgalikdagi faoliyatlari, ish usullarini tushunish qabul qilingan. Bu faoliyat yordamida o’qituvchi bilim beradi, o’quvchilar esa bilim doiralarini kengaytiradilar, ularning bilash qobiliyatlarini rivojlantiruvchi, dunyoqarashini shakllantiruvchi malakalar vujudga keladi.

O’qitish metodi deganda o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro bog’langan faoliyati tushuniladi, buning jarayonida o’quvchilar tomonidan bilim, o’quv va ko’nikmalar o’zlashtiriladi, ularning idrok qilish qobiliyatlari rivojlanadi, dunyoga qarash shakllanadi.

O’qitish metodlari to’g’risidagi masala — tabiatshunoslikni o’qitish metodikasidagi eng muhim masalalardan biridir: u tabiatshunoslik tasavvurlari hamda tushunchalarini to’g’ri shakllantirish, yuqori ta‘lim va tarbiya natijalarga erishish uchun qanday o’qitish yerak degan savolga javob berishga imkon beradi.

Tabiatshunoslikni o’qitish metodlari uchta asosiy guruhga bo’linadi. Og’zaki metodlar - o’qituvchining materialni og’zaki bayon qilishi, suhbat, kitob bilan ishlash; Ko’rgazmali metodlar — namoyish qilish (ko’rsatish), mustaqil kuzatishlar, ekskursiyalar; Amaliy metodlar — og’zaki va yozma mashqlar, gra­fik (chizma) va laboratoriya ishlari.

O’qitish metodlarini metodik uslublar bilan adashtirmaslik kerak. Metodik uslub — bu faqat metodning unsurlaridan biri, uning tarkibiy qismidir (ko’rgazmali qurollarni, kinofilmlarning fragmentlarini, diafilm, diapozitivlarni ko’rsatish, doskadagi sxemalardan, rasmlardan foydalanish, tajribalarni na­moyish qilish, jo’g’rofiya maydonchasi, maktab oldi uchastkasidagi amaliy ishlar vaqtida u yoki boshqa ishlarni — faoliyatni ko’rsatish va h.)

Metod va metodik uslublar o’zaro chambarchas 6og’liqdir. Ularning didaktik birligi shundan iboratki, ular bir-biriga o’tishi mumkin. Masalan, o’quvchilar bajaradigan tajribalar o’qitish metodi hisoblanadi, tajribani o’qituvchi tomonidan hikoya vaqtida namo­yish qilinishi metodik uslubdir. Hikoya davomida o’qituvchi tomonidan diafilm namoyish qilinishi me­todik uslub hisoblanib, o’quv filmlarini ko’rish, o’qitish metodi ham bo’lishi mumkin. Metod va uslub­lar kompleks holda foydalaniladi, ular bir-birlarini to’ldiradi va o’rganilayotgan tabiat jismlari va hodisalarini bolalar tomonidan qabul qilib olinishini yaxshilashga, tabiatshunoslik kursida tushunchalarni to’g’ri shakllanishiga xizmat qiladi.

Tabiatshunoslikni o’qitishning og’zaki metodlari

Hikoya

. O’quvchilarga bilim berishning yetakchi meto­di, o’qituvchining jonli so’zi — xikoyadir. U o’qish kitoblarini o’qish, ob‘ekt, narsa va hodisalarni namo­yish qilish, o’qitishning texnika vositalaridan foydalanish, o’quvchilar oldiga savollar qo’yish, badiiy, adabiyot o’qish va h. q bilan uyg’unlashadi. Hikoya o’qituvchi shaxsiga bog’liq, shuning uchun o’quvchilarga ma‘naviy ta‘sir ko’rsatish uchun juda katta imkoniyatlarni o’zida saqlaydi.

O’qituvchi xikoyasi tasviriy, hissiy va izchil bayondir. Hikoyada izchillikka qat‘iy rioya qilgan holda o’qituvchi har xil usul va uni mantiqiy ishlashning uslublari (tahlil, taqqoslash, umumlashtirish) ni qo’llanadi, o’quvchilarga to’g’ri tuzilgan bayonning namunasini beradi.

O’qitish amaliyotida hikoyaning ushbu: aytib berish, ta‘riflash, xarakterlash, tushuntirish, muhokama qilish kabi turlari qo’llaniladi. Aytib berish — bayonning shunday turiki, unda aniq hodisalar, voqea, jarayon yoki harakatlar haqida ravon gapirib beriladi. Hikoya shohid (sayyoh, yosh tabiatshunos, sayohatchi, biror kashfiyotning ishtirokchisi va b.) nomidan olib boriladi. Ta‘riflash — muallif borliq jismlari va hodisalarining (foydali qazilmalar, o’simlik va hayvonot dunyosining, u yoki bu tabiiy zona iqlimining xu­susiyatlarini) izchil bayon qilishda qo’llaniladi. Xarakterlash — ta‘riflashning bir xili (bir ko’rinishi) dir, u jism (narsa) yoki hodisaning belgi va xususiyatlarini sanab o’tishdan iborat tog’lar, daryolar, tabiiy zonalar xarakteristikasi). Tushuntirish — bayonning bir turi, unda yangi tushunchalar, atamalar ochib beriladi, sabab-oqibatlar bog’lanishi, tobe‘lik belgilanadi, ya‘ni u yoki bu hodisaning mantiqiy tabiati (masalan, nima uchun tundrada uzun tun va qisqa kun bo’ladi, nima uchun kun va tun, yil fasllari almashinib turadi) ochib beriladi. Tushuntirishdan barcha darslarda foydalaniladi, ko’pincha u muhokama qilish bilan uyg’unlashadi. Muhokama qilish — bayon qilish bo’lib, unda o’quvchilarni xulosa va xotimaga olib keluvchi qoida va isbotlarning izchil rivojlanishi beriladi. Hikoyaning bu turidan o’rganilayotgan hodisani (masalan, o’simlik va hayvonot dunyosining o’zgarishiga iqlimning ta‘siri, suv, metallning xususiyatlari) tahlil qilish zarur bo’lganda foydalaniladi.

Hikoyaning har xil turlaridan, odatda tabiatshunoslik darslarida ularni uyg’unlashtirilgan xolda foydalaniladi, bunda ular bir-biriga o’tadi. O’qituvchi dars materialini qanday turda bayon qilmasin, di­daktik ma‘no o’quvchilarga ilmiy umumlashtirilgan bilimlarning faol berilishi o’shanday qolaveradi.

Hikoyaning har qanday turi ushbu didaktik talablarga: tanlangan materialning ilmiyligi va yuqori g’oyaviyligiga; mantiqiy izchillik va isbotlanuvchanligiga; o’quvchilar uchun aniq, ravon va tushunarli bo’lishligiga; o’qituvchi nutqining tasviriy va hisobiy bo’lishligiga javob berishi kerak.

1—2-sinflarda hikoyaning davomiyligi 5—8, 3—4-sinflarda esa 10—12 minutdan oshmasin. Hikoya jarayonida o’zlashtirishning faollashishiga yordam beruvchi didaktik uslublardan foydalanish zarur.

I. Dars mavzusini bildirish. Yangi mavzuni bayon qi­lish oldidan o’quvchilarga yechimi yangi (bilimlar uchun zarur) bo’lgan masala taklif qilinadi va u shu darsda o’rganish ob‘ekti bo’lib qoladi, ya‘ni muammoli vaziyat; «qiyinlashish vaziyati» vujudga keltiriladi. Yangi materialni o’rganish yoki amaliy topshiriqlarni bajarish bilan, yoki tajriba qo’yish bilan, yoki tabiatda o’tkazilgan kuzatishlarni tahlil qilish bilan bosh-lanadi. II. Bayon planini bildirish. Bu uslub faqat o’zlashtirish jarayonini faollashtiribgina qolmasdan, balki o’quvchilarni butun bayon sistemasini ko’rishga o’rgatadi, bu bilan tafakkurning mantiqiy izchilligini rivojlanishga, o’rganilayotgan atrof hayot faktlari yoki hodisalari o’rtasidagi muayyan bog’lanishlarni aniqlashga yordam beradi; masalan, «CHo’l tabiati» mavzusini bayon qila turib, o’qituvchi doskaga ushbu rejani yozishi mumkin: 1) tabiiy zonalar xaritasida cho’llarning jo’g’rofiy o’rni; 2) cho’l iqlimining xususiyatlari; 3) yuzasi; 4) vohalari; 5) cho’lda yil fasllari.

O’quvchilar e‘tiborini faollashtiruvchi savollarni bayon davomida qo’yib borish.

O’quvchilarning idrok qilish faoliyatlarini faollashtiruvchi taqqoslash (masalan, dala, bog’, poliz, cho’l, dasht va o’rmon o’simlik va hayvonot dunyosini taqqoslash va h.)

V. Yangi materialni bayon qilish davomida ilgari o’rganilganlar bilan, turmush bilan, amaliyot bi­lan (masalan, «Skelet» mavzusini «Mushaklar» mavzusi bilan, jonajon o’lka tabiatini har xil zonalar tabiati bilan) aloqasini o’rnatish.

VI. Hikoyaga maqol, qiziqarli material yoki kitob, «Yosh tabiatshunos» jurnali va shu kabilarni o’qishni kiritish. O’qituvchining hikoyasi tegishli maqolani o’qigandan keyin yoki uning oldidan borishi mumkin. Qo’shimcha materialdan foydalanish o’qituvchi hikoyasini boyitadi va aniqlashtiradi. Hikoya davomida maqol, matal va topishmoqlardan foydalanish ham uni boyitadi va bayon qilayotgan materialni qabul qilib olinishini osonlashtiradi.

VII. Ko’rgazmalilik (surat, tablitsa, texnika vositalari) ni qo’llash. Hikoya davomida ko’rgazmalilikning har xil vositalaridan foydalanish o’quvchilarda aniq tasavvurlar hosil bo’lishiga, o’rganilayotgan materialga diqqat va qiziqishni quvvatlashga, uni ongli o’zlashtirilishiga yordam beradi. Sxemalar, tablitsalar, tajribalar surati, doska va daftardagi (atama) va xulosalar o’quv materialini o’zlashtirilishini osonlashtiradi.

Biroq ko’rsatilgan didaktik uslublardan foydalanish o’quvchilar aqliy faoliyatini maksimal faollashtirish uchun yetarli emas. Bu vazifani bajarishga muammoli bayon qilish yordam beradi, u o’quvchilarning mustaqil faoliyatiga asoslanadi va o’qituvchi tomonidan qo’yilgan masala va muammolarni hal qilishdan iborat bo’ladi.

Suhbat.

Suhbat metodi tabiatshunoslik darslarida hikoyaga qaraganda ko’proq qo’llaniladi. Bu metodning mohiyati shundaki, u o’qituvchiga o’quvchilarni yaxshiroq bilib olishga imkon beradi, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatadi, jamoa ishiga (jonli va jonsiz ta­biat jismlarini kuzatishga, darslik bilan ishlashga, o’quv telefilmlarini, kinofilmlarni ko’rishga va h.) jalb qiladi.

Suhbat yangi materialni o’rganishda, kuzatishlar yoki amaliy ishga yakun chiqarishda, ekskursiyalar o’tkazishda, o’rganilgan materialni takrorlashda, shuningdek tajribalarni qo’yish va namoyish qilishda, tabiiy, tasviriy hamda ekran vositalari, darslik, sinfdan tashqari o’qish uchun adabiyot bilan ishlashda qo’llaniladi. Suhbatning bosh maqsadi shundaki, bunda o’qituvchi rahbarligida o’quvchilar ongida tabiat jismlari hamda hodisalari haqida to’g’ri tasavvur va tushunchalar shakllansin.

Tabiat bilan tanishtirishning birinchi bosqichida suhbat o’qituvchining savollar berishi va ularga chaqirilgan o’quvchilarning javob berishi shakllana boradi. Keyin suhbat boyib va kengayib boradi. Masalan, o’tkazilgan amaliy ish asosida sinfga savol berib, o’qituvchi bir savolning o’ziga o’quvchilardan hap xil javoblar oladi; Kim boshqacha o’ylaydi? Kim aniqroq aytadi? kabi savollar bilan murojaat qilib, ularni rag’batlantiradi. Natijada o’quvchilarda asta-sekin ijodiy faollikni rivojlanishi uchun zarur bo’lgan sifatlar shakllanib boradi. Bundan tashqari suhbat o’quvchilar ishidagi kamchiliklarni to’g’rilashga imkon beradi, yakka yondoshish qoidasini amalga oshirish uchun keng imkoniyatlar ochib beradi.

Suhbatda savollar muhim ahamiyatga ega. Ular qisqa, aniq bo’lishi, javobni aytib turadigan xarakterda bo’lmasligi, bir so’z («ha» yoki «yo’q») bilan javob berishni talab qilmasligi, ikkilantiruvchi ma‘noga ega bo’lmasligi kerak. Masalan, maktab yoki kolxoz qurtxonasida ipak qurti ustida kuzatishlar (3-sinf) o’tkazilgandan keyin bajarilgan ishlarga ushbu maqsadga yo’nalgan savollar yordamida yakun chiqarish ke­rak: tut ipak qurti qanday rivojlanadi? Uning tashqi ko’rinishi qanday? Qurtning tanasi qanday shaklda? U qanday harakat qiladi? Nima bilan ovqatlanadi? Qurt qanday qilib pilla o’raydi? Pilla o’rash qancha vaqt davom etadi? Pilla ichida nima bo’ladi? Kapalak qanday hosil bo’ladi? Kapalak pilladan qan­day chiqadi? U qancha vaqt yashaydi? Kapalak hayoti qanday tugallanadi?

Bunday savollar o’quvchilarning mustaqil aqliy faoliyatini rivojlantiradi, chunki savollarga javoblar ishlab chiqarish kuzatishlari bilan quvvatlangan bo’ladi. Suhbat metodi hikoya metodi bilan chambarchas bog’liq. Mavzuni tushuntirgach, o’qituvchi albatta bilimlarni o’zlashtirish darajasini aniqlash uchun hikoya va namoyish qilinadigan qurol mazmuni bo’yicha suhbat o’tkazadi.

Suhbatning o’quv jarayonida qanday o’rin egallashi va qanday didaktik maqsadni mo’ljallanganligiga qarab quyidagi: kirish suhbati, takrorlovchi suhbat, bayon qiluvchi suhbat va yakunlovchi suhbat turlari farq qilinadi.

Kirish suhbatidan yangi bo’lim yoki yangi mavzuni o’rganish oldidan foydalaniladi. Uning maqsadi o’quvchilardagi darsda o’rganiladigan masala bo’yicha tasavvurlarni aniqlash yoki tiklashdir. Chunonchi, 3-sinfda «Dala mavzusini o’rganishga kirisha turib, kirish suhbati vaqtida bolalarga ushbu savollarni berish kerak: Kim dalada bo’lgan? Dalalarda nimalar o’sadi? Siz qanday madaniy o’simliklarni bilasiz? Siz qanday texnika o’simliklarini bilasiz? Sizga qaysi g’alla o’simliklari ma‘lum? Faqat shundan keyingina o’qituvchi yangi materialni tushuntirishga kirishadi. Takrorlovchi suhbat o’rganilgan materialni mustahkamlash va fahmlab olishga yordam beradi. U yangi materialni o’rganilgandan keyin shu darsning o’zida yoki mavzu yoki bo’lim o’rganilgandan keyin o’tkaziladi va 5 minutdan 20—25 minutgacha vaqt olishi mumkin. Takrorlovchi suhbat vaqtida ham mavzuni o’rganishdagi o’sha ko’rgazmali qurol va tarqatma tabiat­shunoslik materialidan foydalaniladi. Bayon qiluvchi suhbat o’quvchilarning o’zlari tomonidan borliqning jism va hodisalarini kuzatishini nazarda tutadi. O’qituvchi tomonidan yo’naltirilgan o’quvchilar o’zlari uchun yangi ob‘ekt va hodisalar bilan tanishadilar. Tirik tabiat burchagida o’tkazilgan tabiat ob‘ektlari va tajribalarni kuzatishlar natijasida o’quvchilarda shaxsning har tomonlama rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan atrof olamga tadqiqiy yondoshish shakllanadi. Bayon qiluvchi suhbat tadqiqiy xarakterga egadir, chunki u o’quvchilarning tabiiy ob‘ektlarini kuzatishlariga asoslanadi. Misol qilib, 3-sinfdagi «Maktab oldi uchastkasida bahorgi ishlar» mavzusi bo’yicha tabiatshunoslik darsni ko’rib chiqamiz. Dars maktab oldi uchastkasidagi amaliy ishlar asosida o’tkaziladi va tadqiqot unsurlariga ega bo’ladi. Agar shahar tipidagi maktablarda maktab oldi uchastkasi bo’lmasa, unda tadqiqiy unsurlarga ega bo’lgan tajribani (masalan, «yagonalashning ildizmevalilar hosiliga ta‘siri») tirik tabiat burchagi yoki tabiatshunoslik kabinetida o’tkazish mumkin. Qilingan tajriba yoki ama­liy ish natijasida ushbu savollar bo’yicha tadqiqotlarning borishini yoritish mumkin: 1. Ildizmevali o’simliklarni aytib bering. 2. Ildizmevali o’simliklar orasida nima uchun oraliq qoldiriladi? 3. Nima uchun ildizmevali o’simliklarni yagana qilish va yulib olish kerak?

Masalan, o’qituvchi karam ko’chatlarini o’stirib, o’quvchilar bilan tajriba va nazorat paykallarda tadqiqiy elementlardan foydalangan holda ishlar olib boradi. O’tkazilgan tajribalardan keyin amaliy ishlarga asoslanib, suhbat yordamida quyidagilarni aniqlaydi: 1. Karam ko’chatini o’tqazish oldidan nima uchun ildiz uchi uzib olinadi? 2. Qaysi maqsadda karam ko’­chatlarini 70 sm oraliqda o’tqaziladi?

SHunday qilib, bayon qiluvchi suhbat davomida kirish suhbatidan farq qilib, o’quvchilarning aqliy faoliyatiga tadqiqot unsurlari kiritiladi. Yakunlovchi suhbat. Yakunlovchi suhbat o’quvchilar o’rganilgan mavzu bo’yicha xulosa chiqara olishlari uchun o’tkaziladi. Masalan, «Granit» mavzusi o’rganilgandan keyin quyidagi savollar bo’yicha yakunlovchi suhbat o’tkaziladi: Biz qanday mavzu bilan tanishdik? Qanday yangiliklarni bildik? Granit qanday tuzilishga ega? Granit rangi nimaga bog’liq? Granit tarkibiga nimalar kiradi? Granitdagi kvarts qanday aniqlanadi? Slyudanichi? Dala shpatini-chi? Granitning yemirilishi natijasida nimalar hosil bo’ladi?

Tasviriy qurollarni ko’rsatish asosidagi suhbat. Tabiatshunoslik darslarida ko’pincha suratlardan foydalaniladi. Masalan, «Dasht» mavzusini (4-sinf) o’rganishda o’qituvchi «Bahorda dasht» nomli suratni iladi va uning bo’yicha suhbat o’tkaziladi. O’quvchilar ushbu savollarga javob berishlari kerak: suratda ni­malar tasvirlangan? Suratda qanday o’simliklarni ko’ryapsiz? (qum giyohi, lola, gulsapsar, saksovul). Ni­ma uchun dashtda o’simliklar kam? Nima uchun dashtda baland daraxtlar yo’q? Suratda tasvirlangan hayvonlarni sanab bering (burgut, ilon, kalxat, dasht qarg’asi, suvilon, qum quyoni, chipor yashurka). Bu hayvonlar nima bilan oziqlanadilar?

Yordamchi savollar bo’yicha suratni tahlil qilib, o’quvchilar yangi ma‘lumot oladilar, chunki o’qituvchi o’quvchilarning javoblarini to’ldiradi, tushuntiradi va aniqlaydi.

O’qilgan darslik maqolasi asosida suhbat. Suhbatning maqsadi — u yoki bu tabiat hodisasini bolalar tomonidan to’g’ri tushunilganligini aniqlash, tabiatshunoslik maqolasini o’qishdan olingan yangi bilimlarni mustahkamlash va sistemalashtirishdir.

SHunday maqolalarni 1-sinfda o’qishda qisqa suh­bat o’tkaziladi, unda bolalarning o’qilgan maqola mazmunini qanday tushunganliklarini aniqlashga yordam beruvchi 2—3 ta savol beriladi. Keyin maqola abzatslar yoki mantiqan tugallangan qismlar bo’yicha o’qiladi va o’qilganlarning mazmuni aniqlanadi. Shundan keyin o’quvchilarga o’qilgan qismda qancha jumla bo’lsa, o’shancha savol beriladi. Matn albatta o’qituvchi tomonidan sharhlab beriladi, uni hikoya, ko’rgazmali qurollarni, o’qitishning texnika vositalarini namoyish qilish bilan birga olib boriladi. Suhbat o’quvchi bilimlarini o’zlashtirish darajasini aniqlash bilan tugallanadi.

//Sinov savollari:



  1. Ta‘lim-tarbiya jarayoni deb nimaga aytiladi?

  2. O’qitish metodi deganda nimani tushunasiz?

  3. Ta‘lim jarayonida qanday o’qitish metodlari qo’llaniladi?

  4. Tabiatshunoslikni o’qitishning og’zaki metodlari qanday xillarga bo’linadi?

  5. Hikoyaning qanday xillarini bilasiz?

  6. Tushuntirish va muhokama qilishning bir-biriga qanday bog’liqlik tomonlari bor?

  7. Suhbat qanday xillarga bo’linadi?

  8. Takrorlovchi va bayon qiluvchi suhbatning bir-biridan farqi nimada?

  9. Tabiatshunoslikni o’qitishda suhbat metodining ahamiyati nimadan iborat?

Foydalanilgan adabiyotlar:



  1. Bahramov I., “Tabiatshunoslik.” Darsligi 3-sinf. T., 2012.

  2. Bahramov I., “Tabiatshunoslik.” Darsligi 4-sinf. T., 2012.

  3. Grigoryans A.G. Tabiatshunoslikni o’qitish. T., 1992.

  4. Nuriddinova M.I. Tabiatshunoslikni o’qitish metodikasi. T., 2005.

  5. Nishonboeva M.G. Biologiya darslarida ekologik tarbiya. O’qituvchilar uchun qo’llanma. T., 1992.

  6. Pakulova V.M., Kuznetsova M.I. Metodika prepodavaniya prirodovedeniya. M., 1990.

8-mavzu: Tabiatshunoslikni o’qitishning

ko’rgazmali metodlari

R E J A :

1. Ko’rgazmali metodlarning tabiatshunoslik darslaridagi ahamiyati.

2. Tabiiy jismlar va suratlar bilan ishlash metodikasi.

3. Kuzatish turlari: qisqa muddatli kuzatishlar va uzoq muddatli kuzatishlar.

4. Ko’rgazmali metodning ko’rgazmalilik qoidalaridan farqi.

Tayanch iboralar

: «ko’rgazmali metod», «tabiiy jism», «suratlar bilan ishlash», «kuzatish», «qisqa muddatli kuzatish», «uzoq muddatli kuzatish»,

Tabiiy jismlar Bilan ishlash metodikasi

. Tabiatshunoslikni o’qitish uchun, ayniqsa, tabiiy jismlar kerak, chunki ular o’quvchilarda tabiiy jismlarni bevosita ko’rish asosida tasavvur va tushunchalarni hosil qilishga imkon beradi (har bir o’quvchii tabiiy material Bilan mustaqil ishlay olishi uchun uni yetarli miqdorda – o’quvchilar soniga qarab to’plash kerak).

Qabul qilish uchun teri sezgisi, hid bilish, maza sezishni talab qilmaydigan yirik jismlarni o’qituvchi uzoqdan turib namoyish qiladi. Yirik o’simliklar, masalan, makkajo’xori, poliz ekinlari, pomidor (o’simlik bargi, ildiz, mevalari bilan) yoki hayvonlar, parrandalar (mushuk, qush va h) shunday ko’rsatilishi mumkin.

Narsani o’quvchilarning barchasi yaxshi ko’rishlari uchun u sinf doskasiga o’qituvchi stoli balandligida o’rnatiladi. Tirik hayvonlarni namoyish qilish o’quvchilarga faqat ularning tashqi ko’rinishi haqidagina emas, balki harakati, qiliqlari, ovozi va hokazolar haqida ham tasavvur hosil qilish imkonini beradi, bu tasavvurlar ancha to’liq va ravshan bo’ladi. Kuzatishlarga yaxshiroq rahbarlik qilish uchun o’qituvchi o’quvchilar oldiga kuzatilayotgan jismning katta-kichikligi, shakli, rangi, jonli bo’lsa, yuz asosiy qismlari, harakatlanish usuli haqida, shuningdek, boshqa narsalarga o’xshashligi va ulardan farqiga oid yo’naltiruvchi savollar qo’yadi.

Suratlar bilan ishlash metodikasi. Tabiatshunoslikni o’qitishda o’qituvchi o’quvchilarga ular hali ko’rmagan ko’pgina ob‘ekt va hodisalar to’g’risida ma‘lumotlar beradi. Biroq eng jozibali va qiziqarli hikoya ham, agar yaxshi surat ko’rsatilmasa, yetarli to’liq va yorqin tasavvurlar bera olmaydi. Faqat suratlarni diqqat bilan ko’rib chiqish orqali tabiiy holdagi jism bilan tanishishdagiga yaqin keladigan taassurotlarni hosil qilish mumkin.

Tabiatshunoslik darslarida ko’pincha devoriy suratlar ishlatiladiki, ular bo’yicha sinf o’quvchilarining barchasi ishtirokida ish olib boriladi. Yirik suratlar bo’lmasa, kichikroq suratlardan foydalanish mumkin, ularni har bir o’quvchiga ko’rsatish kerak. O’qituvchi qaysi turdagi surat bilan ishlamasin, uning maqsadi - suratning tabiatshunoslik mazmunini ochib berish, bolalarda tabiatshunoslik bilimlarining manbai sifatida undan foydalana olish uquvini hosil qilishdir.

Darsning tuzilishi va suratning mazmuniga qarab, undan turlicha foydalaniladi. Surat o’qituvchining hikoyasi tasviri bo’lib xizmat qilishi mumkin. Bunda uning tafsilotlariga to’xtash shart emas, chunki u hikoyadan olinadigan taassurotni susaytiradi. Suratning mazmunidan bu holatda faqat bayonning eng muhim ma‘nosi bilan bog’liq holda foydalaniladi.

Surat, shuningdek, suhbatning boshlanish qismi bo’lishi ham mumkin. Bu holda o’qituvchi darsni suratni ko’rib chiqish bilan boshlaydi va suhbat jarayonida o’quvchilarni uning tabiatshunoslik mazmunini o’zlashtirishga olib keladi. Bunda o’quvchilarning ko’proq faolligiga erishish kerak. Ular suratda tasvirlangan ob‘ektlarni faqat ko’rish Bilan qabul qilib qolmasdan, balki ularning ayrim tomonlarini solishtirishlari, ilgarilariga taqqoslashlari va surat mazmunidan baholi qudrat xlosalar chiqarishlari kerak.

Darslikdagi mavzular matnini muhokama qilish jarayonida ham suratlar ko’riladi, bu o’qilganlarni yaxshiroq tushunish va eslab qolishga yordam beradi. Shuningdek, suratlardan materialni takrorlash va mustahkamlashda keng foydalaniladi. Suratlardan foydalanib, o’quvchilar o’tilganlarni yaxshiroq hikoya qilib beradilar. Bunda ular o’qituvchining qo’shimcha tushuntirishlarini ham esga oladilar, o’zlarining shaxsiy fikr va mulohazalarini bayon qiladilar, o’quvchilarning o’quv materiallini puxta va chuqur o’zlashtirishlarini ta‘minlaydi.

Takrorlash-umumlashtirish darslarida suratlardan tashqari ilgari foydalanilmagan otkritka, kitob, jurnallardan, gazetalarning suratlaridan foydalaniladi, bu materialning o’zlashtirilishini tekshirishga yordam beradi. Suratlar bilan ishlashda ularning mazmunidan to’g’ri foydalanish, bolalarning kuzatishlariga to’g’ri rahbarlik qilish kerak. Suratlarni ko’rish orqali olingan taassurotlar yodda uzoq vaqt saqlanishi uchun ularning soni ko’p bo’lmasligi lozim. Suratlar bir nechta bo’lganda mazmunni yaxshiroq o’zlashtirib olishga yordam beruvchi metodik uslub – taqqoslashdan foydalanish mumkin. Suratdan darslik bilan ishlashda darslik matnidan suratning mazmuniga mos keladigan ta‘riflar tanlanadi. Bunday topshiriq o’quvchilarni suratga e‘tibor bilan qarashga va bir paytning o’zida o’qilganlarning mazmunini yaxshiroq tushunib olishga undaydi.

Kuzatish tabiatni o’rganishning ko’rgazmali metodidir. Tabiatshunoslikni kuzatish deganda atrof borliqning jism va hodisalarini rejali ravishda, maqsadga yo’nalgan holda, ongli tashkillangan qabul qilish tushuniladi. Kuzatishlar ikki belgi: muayyan maqsadning bo’lishi va diqqatni kuzatish ob‘ektiga bilgan xolda to’plash bilan xarakterlanadi.

O’qitishning boshlang’ich bosqichlarida o’qituvchi o’quvchilarning kuzatishlarini tashkil qila turib, ularni oldin safarbar qilishi yoki kuzatish mo’ljallangan narsani ongli qabul qilib olish uchun kerakli ma‘lumotlarni bildirishi, kuzatiladigan narsaning muhim xususiyatlarini ajratishi, kuzatishning izchilligini ko’rsatishi zarur. Kuzatishsiz o’quvchilar tabiat jismlari va hodisalari, ularning xususiyat hamda sifatlari, ular o’rtasida mavjud bog’lanishlar haqida to’g’ri tasavvurlar ololmaydilar.

O’quvchilarda tegishli tasavvurlarning hosil bo’lishi qabul qilishning boyligi va to’liqligiga bog’liqdir. Kuzatishda o’quvchilar faqat kuzatilayotgan ob‘ektlarning tomoshabinigina bo’lib qolmasdan, balki ularning xarakterli xususiyatlarini bilib olishga intiladilar. Masalan, chinor va zarangning barg rangidagi o’zgarishlarni kuzatib, o’quvchilar shu o’simlik barglarini taqqoslaydilar va ularning farq qiladigan hamda umumiy belgilarini aniqlaydilar: zarang, shumtol, chinor, teraklarning mevalarini qarab chiqib, o’quvchilar bu mevalar biri-biridan nima bilan farq qilishini, ularning shakli va rangini aniqlaydilar, yashik yoki uchastkaga o’simlik urug’larini ekib, bolalar o’simtaning qanday yorib chiqayotganligini, birinchi barglar qanday vujudga kelayotganini va o’simlikning rivojlanayotganligini kuzatadilar.

Jism va hodisalarni kuzatish, ularni taqqoslash, o’xshashlik va farqlarini aniqlash tafakkur, diqqat va irodani rivojlanishiga yordam beradi. Kuzatish jarayonida, shuningdek amaliy xarakterdagi bilimlar, masalan, o’simliklar dunyosining xarakteriga qa­rab, joyda orientirlash; hayvon va o’simliklarning xulq-atvoriga, tabiatdagi o’zgarishlarga qarab, ob-havoning o’zgarishini oldidan aytib berish; texnika mehnati darslarida tabiatshunoslik materialidan foydalana olish (tabiiy materiallar - mevalar, urug’lar, barglar, po’stloq bilan ishlash) uquvlari hosil qilinadi.

1—3 sinflardagi kuzatishlardan o’quv ishlarning eng xilma-xil shakllarida: sinfdagi dars va amaliy mashg’ulotlarda; ekskursiyalarda; tirik tabiat burchagi va maktaboldi uchastkasidagi mustaqil mashg’ulotlarda, uy vazifalarini bajarishda foydalanish kerak.

Kuzatishlar davomiyligi va xaraktera bo’yicha qisqa muddatli va uzoq muddatli bo’lishi mumkin. Qisqa muddatli kuzatishlar biror narsani qabul qilib olish uchun o’tkaziladi. Hayvonlar (kirpi, toshbaqa, shoxilon, kapalak, ninachi)ning harakatlanishini kuzatish qisqa muddatli kuzatishga misol bo’lishi mumkin.

Uzoq muddatli kuzatishlar vaqt oraliqlari bilan bo’lingan, lekin yagona uzluksiz jarayonni hosil qilgan qator hodisalarni qamrab oladi. Bunga o’simlik­ning o’sishini, daraxtlardagi barglar rangining o’zgarishini, qushlarning uchib ketishini va hokazolarni kuzatishlar misol bo’lishi mumkin. Ular qator qisqa vaqtli kuzatishlardan tashkil topadi. Uzoq vaqtli kuzatishlar hodisalar o’rtasidagi bog’lanishlarni, ularning kelib chiqish sabablarini aniqlashga yordam beradi. Bular kurtakdan bargning rivojlanishini, tut ipak qurtining rivojlanishini kuzatishlar bo’lishi mumkin. Kuzatishlar oqibatida o’quvchilar taraqqiyot davrlarining izchilligini va ular o’rtasidagi aloqalarni belgilaydilar. Kuzatishlar kollektiv (butun sinf bilan bir vaqtda) yoki yakka (har bir o’quvchi mustaqil kuzatadi) holda bo’lishi mumkin.

Kuzatish uchun oson (uddalasa bo’ladigan) ob‘ektlarni tanlash zarur. Kuzatishlar o’lkashunoslik xarakterida bo’lsin. Juda murakkab va tushunarli bo’lmagan hodisa va narsalarni tanlash kerak emas. Bu o’quvchi­lar qiziqishini sovitishi va kuzatishni adashtirib yuborishi mumkin. Tanlangan shakllardan qat‘i nazar 1—4 sinf o’quvchilari uchun o’lkashunoslik kuzatishlari albatta sistemali bo’lishi kerak. Bundan tashqari o’lkashunoslik kuzatishlar kompleksi albat­ta tabiatshunoslik bilimlarini tushunib olishga, idrok qilish faolligini, tabiatga qiziqish va muhabbatni rivojlantirishga, atrof tabiat ob‘ektlari to’g’risidagi bilimlarni kengaytirishga yo’naltirilmog’i lozim.

1—2-sinflarda tabiatni kuzatish uchun atrof olam bilan tanishtirish bo’yicha darslardan foydalaniladi. 3—4 sinflarda kuzatishlar sistemasi «Jonajon o’lka tabiati» mavzusi bilan bog’liq holda mavsumiylik printsipi asosida tuziladi.

Tabiat ustidan olib boriladigan kuzatishlar tizimiga ushbu tushunchalarni: jonli va jonsiz tabi­at, mevali va manzarali daraxtlar, erta gullovchi o’simliklar, texnika ekinlari, suv o’simliklari, sabzavot va poliz ekinlari, galla ekinlari, hasharotlar, baliqlar, suvda ham quruqda yashovchilar, qushlarni kiritish mumkin.

Tabiat va mehnat kalendariga kuzatish ma‘lumotlarini har kuni yozib borish kuzatishlarga turg’un qiziqishni singdiruvchi maqsadga muvofiq uslublardan hisoblanadi. Shu maqsadda o’quvchilardan biri doskaga taklif qilinadi, u ob-havoni batafsil ta‘riflaydi, kun davomida tabiat va odamlar mehnatida qanaqa qiziqarli hoatlar bo’lganligi to’g’risida gapirib beradi. Uning javobini o’toqlari to’ldiradi va aniqlaydi. Javob o’qituvchi tomonidan albatta baxolanadi, kuzatish kalendarga yoziladi.

Bolalarni narsa va hodisalarni ko’ra olish, eshitish va qabul qilib olishga o’rgatish — Boshlang’ich sinf o’qituvchisining eng muhim vazifalaridan biridir. Bolalar ko’pincha ikkita tanish daraxtga (masalan, chinor va zarangga) qaraydilaru, ularni bir-biridan ajrata olmaydilar. Bolalar suratni ko’rib, undagi eng muhim tomonlarini ko’ra oladilar, deb hisoblab bo’lmaydi. O’qituvchi ular oldiga aniq ob‘ektlarni topish, ularni ta‘riflash, savollarga javob berish bo’yicha muayyan vazifa qo’yishi kerak.

Kuzatuvchanlikni rivojlantirish uchun bolalarni jism va hodisalarni taqqoslashga o’rgatish muhimdir. Kuzatish uchun biror narsani ko’rsata turib, o’qituvchi ularni nimaga o’xshashligini so’rashi kerak. O’xshashlikni aniqlab, o’quvchilar e‘tiborini narsalar o’rtasidagi farqlarga qaratish kerak. Bunda kuzatishga iloji boricha ko’proq sezgi organlarni jalb qilish muhimdir. Bolalar ko’ribgina qolmasdan, kerak bo’lganda ushlab, hidlab ham ko’rsin va h.

Kuzatuvchanlik tabiatga, ishlab chiqarishga, muzeyga, fermaga, zooparkka ekskursiyalar o’tkazish vaqtida ham rivojlanadi. Bu ekskursiyalar shunday ko’rishgina emas, balki sinchiklab qarash, shunday eshitishgina emas, balki diqqat bilan quloq solish qobiliyatini tarbiyalaydi. Tabiatshunoslikni o’qitilishini to’g’ri qo’yilishi Boshlang’ich maktabdayoq bolalarni tabiat jismlari va hodisalarini kuzatishga o’rgatadi.

SHunday qilib, tabiatshunoslikni o’qitishda ko’rgazmali uslubdan foydalanish bolalarda aniq faktik bilimlarning to’planib borishiga yordam beradi.


Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iiibob--.html

iiibolim-.html

iiif---azrbaycan-respubl.html

iiif---microsoft-word-5.html

iiifaciliter-laccs-de.html