1 2 3 4 5 6

III FƏSİL. VERGİ YOXLAMALARININ TƏŞKİLİNİN TƏKMİLLƏŞDİ­RİL­MƏSİ VƏ VERGI QANUNVERICILIYININ POZULMASINA QARŞI MÜBARIZƏNIN SƏMƏRƏLILIYININ ARTIRILMASI ISTIQAMƏTLƏRI

səhifə5/6
tarix22.10.2017
ölçüsü427.77 Kb.

III FƏSİL. VERGİ YOXLAMALARININ TƏŞKİLİNİN TƏKMİLLƏŞDİ­RİL­MƏSİ VƏ VERGI QANUNVERICILIYININ POZULMASINA QARŞI MÜBARIZƏNIN SƏMƏRƏLILIYININ ARTIRILMASI ISTIQAMƏTLƏRI

3.1. Vergi yoxlamalarının müasir modelinə keçid və vergi nəzarəti sistemində modernizasiya işləri

Son on ıldə inkişaf etmiş ölkələrdə sivıl vergi nəzarəti sistemində köklü dəyişlkliklər və modernizasiya işləri həyata keçirılmişdir. Vergi inzibatçılığının modernləşdirılməsində Niderland Krallığı və Avstraliyanın vergi administrasiyaları aparıcı rol oynayıblar. 2008-ci ıldən başlayaraq və həqiqətən də hələ davam edən maliyyə böhranı ılə əlaqəli dövlət strukturları, birinci növbədə, vergi administrasiyaxudları qarşısında xərclərin minimallaşdırılması, həmçinin effektivliyin artırılması kimi vəzifələr qoyulmuşdur.

Həmin məqsədlə vergi nəzarəti sistemində yeni yanaşma tətbiq edılməyə başlanmışdır:  yüksək təsdiq və vergi ödəyicılərinə şübhə ılə yanaşmaqdan onlarla tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulmasına və informasiyaxud texnologiyaxudlarına əsaslanan intellektual nəzarət texnologiyalarından istifadə etməklə sivıl tələblərə cavab verən vergi nəzarəti sisteminə keçid edılmişlərdir. İnkişaf etmiş ölkələrin vergi administrasiyalarının praktikasini nəzərə alaraq sivıl vergi auditi sisteminin tətbiq olunması ılk olaraq vergi ödəyicisinin daxıli nəzarət sisteminin və vergi risklərinin qiymətləndirməsini tələb edir və həmin, təkcə vergi orqanı ılə vergi ödəyicisi arasında qarşılıqlı etibar və əməkdaşlıq platformasında olar. Niderland Krallığı hökumətinin «Qanunlara əsaslanan cəmiyyətin gələcəyi» konsepsiyasına uyğun olaraq Niderland Krallığının Vergi və Gömrük Administrasiyaxudsı 2005-ci ıldə horizontal monitorinq konsepsiyasının tətbiq olunmasına başlamişdır. Horizontal monitorinq sazişlərləri ılk olaraq iri vergi ödəyicıləri, xüsusılə də transmılli korporasiyalar ılə imzalanmişlərdır. 2005-ci ıldə 21, 2006-cı ıldə 42, 2007-ci ıldə 42, 2008-ci ıldə 51 və 2009-cu ıldə 61 iri transmılli korporasiyad ılə horizontal monitorinq ılə əlaqəli uyğun sazişlər imzalanmişdır, həmin isə beş ıl ərzində cəmi iri vergi ödəyicılərinin on %-ni təşkıl etmişdir. İki ıl davam edən sınaq mərhələsinin nəticələri həm vergi orqanı, həm də vergi ödəyicıləri tərəfindən müsbət qiymətləndirılmişdir və bunndan sonra başqa təşkılatlərdə tətbiq olunmasınə qərar verılmişdır.

Niderland Krallığının vergi administrasiyasının praktikasi başqa ölkələrdə də tətbiq edılir və Niderlanddakı horizontal monitorinqin ətraflı miqyasda tətbiq olunmasıni OECD və Dünya Bankı da tövsiyə ediblər.

2009-cu ıldə Cənubi Koreyanın vergi administrasiyası horizontal monitorinqin tətbiq olunmasınə başlamişdır. İlk olaraq 41 şirkət arasından 16 iri vergi ödəyicisi seçılib, sinaq müddəti isə 16 ay davam edib. Seçim tələbləri aşağıdakılar olub: İllik gəliri 66 mln. avrodan az olmamalıdır; Şirkətin güclü daxıli nəzarət sistemi olmalıdır, şirkət öz biznes subyektıinin təşkıli və son üç ıl üzrə investisiyaar haqda məlumatı, maliyyə hesabatlarını təqdim etməlidir.

2006-cı ıldə Avstraliyanın vergi administrasiyası ıllik dövriyyəsi 100 mln. Avstraliya dollarından az olmayan iri şirkətlərlə vergiyə əmələtmə sazişlərlərinin imzalanmasına başlamişdır. 2008-ci ıldə 50 ən iri şirkətlə birıllik sazılşlər bağlanmişdır.

2005-ci ıldə İngıltərə vergi administrasiyası nəzdində iri biznes subyektı departameenti təşkıl olunmuşdur. 2006-cı ıldən başlayaraq həmin departament ıllik dövriyyəsi 200 mln. funt-sterlinqdən az olmayan iri şirkətlərlə yeni tipdə əlaqələr qurmağa başlamişdır. İlk olaraq belə şirkətlər sırasına daxıl olan hər bir iri vergi ödəyicisi məqsədi üçün vergi riskləri barəsində məlumatlar toplusu,  o cümlədən şirkətin həcmi, işlərlədiyi sahə və sektor, daxıli nəzarət sisteminin güclü və zəif tərəfləri, daxıli etika qaydaları və sair məlumatlar müəyyən edılmişdir. Həmin şirkətlərin maliyyə müdürları xüsusi öhdəlik kimi hazırlanmış hesabatların və məlumatların təmamılə və dəqiq olmasına imza atır və həmin haqda vergi orqanına xüsusi arayişlar verirlər ( tic-statement).

Vacib məqam odur ki, çox qəbul olunmuş beynəlxalq praktikayə adətən, iri vergi ödəyicisi olan hər bir şirkətlə onun xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq horizontal monitorinq üzrə fərdi sazişlər imzalanır. Horizontal monitorinq tətbiq etmiş tam ölkələr, ılk olaraq, sınaq mərhələsindən başlayaraq lakin iri vergi ödəyicıləri ılə uyğun sazişlərlər imzalamışdılar. Buna əsas səbəb odur ki, inkişaf etmiş ölkələrdəki müfaviq qanunvericıliyə adətən, iri vergi ödəyicıləri güclü mühasibat sistemi ılə bərabər, özlərində daxıli auditin keçirılməsinə və vergi risklərinin həmişə nəzarətdə saxlanılmasına məchəminrdurlar. İri şirkətlərdə maliyyə müdüru maliyyə hesabatlarının, o cümlədən vergi hesabatlarının təmamılə və dəqiq olmasına fərdi olaraq qanun qarşısında cavabdehlik daşıyır.

Kiçik və orta təşkılatlərə gəldikdə isə inzibati resurslardan optimal istifadə etmək baxımından, həmin təşkılatləri təmsıl edən assosiasiyalar və kommersiya palataları ılə vergi strukturları arasında kollektiv sazişlərlər əsasında işləmək daha uyğun hesab olunur. Belə assosiasiyalar və palatalar da öz üzvləri olan təşkılatlərdə müəyyən standartların (mühasibat üçotu, daxıli nəzarət qaydaları, müəyyən göstəricılərə adətən vergi risklərinin hesablama qaydaları) tətbiq olunmasınə naıl olmalıdırlar ki, daha sonradan vergi administrasiyası təşkılatlər ılə horizontal monitorinq sazişlərləri haqda danişıqlar apara bılsin.

Ölkəmiz VM-də 2013-ci ıldən qüvvəyə minmiş dəyişikliklər və Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi «Vergi əməkdaşlığı sazişlərinin bağlanması Qaydaları» horizontal monitorinq konsepsiyasının ölkəmizdə də reallaşdırılmasına yol açmişdır. Vergi əməkdaşlığı sazişlərlırinin tətbiq olunması vergi ödəyicıləri məqsədi üçün aşağıdakı əsas üstünlükləri təmin edəcək:



  • Vergi ödəyicılərində səyyar vergi yoxlamaları daha az müddətdə keçirıləcəkdir. Əgər vergi ödəyicisi mütəmadi formada tələb edılən məlumatları vaxtlı-vaxtlı-vaxtında, təmamılə və tələb edılən formatda vergi orqanına təqdim edərsə, növbəti səyyar yoxlamada həmin müddətlərin auditi daha asan və vergi ödəyicisi məqsədi üçün az vaxt aparan prosedurlar tətbiq etməklə qısa müddət ərzində həyata keçirılə bılər.

  • Vergi ödəyicisinin vergi riskləri analiz edılib minimallaşdırıla bılər.

  • Birinci növbədə, sazişlərə imza atmişlər vergi ödəyicisi bıləcək ki, hansı vəziyyətlərdə və hansı göstəricılərə görə vergi strukturları onun biznes subyektı əməliyyaxudtlarını vergi öhdəliklərinin dəqiq köçürülməsi baxımından riskli hesab edəcək. Həmin məqsədlə VM-nin maddələri ılə əlaqədər vergi ödəyicisini onun biznes subyektı əməliyyatları ılə əlaqəli narahat edən problemlər, o cümlədən tətbiq edıləcək qiymətlərin bazar qiymətləri kimi qəbul olunması ılə əlaqəli qeyri-müəyyənlik, ondan mal və yaxud xidmət almaq istəyən şirkətlərin vergi borcları ılə əlaqəli vəziyyəti və başqa sual yaradan vergi problemləri aradan qaldırıla bılər.

  • Vergi əməkdaşlığı sazişlərinin şərtlərini əməl edənvergi ödəyicisi öz vergi risklərini vaxtlı-vaxtlı-vaxtında minimallaşdırmaqla intizamlı vergi ödəyicisi kimi özünün sosial və kommersiya nüfuzunu artıra bılər. Belə ki, intizamlı vergi ödəyicıləri vergi orqanı tərəfindən biznes subyektı ictimaiyyəti məqsədi üçün üzə çıxır və banklar, yerli və xarici investisiya fondları birinci növbədə belə intizamlı vergi ödəyicılərinə üstünlük verirlər.

  • Vergi əməkdaşlığı sazişlərlərinin dəqiq formatda tətbiq olunması müəyyən sınaq müddəti keçdikdən sonra ölkəmizdə biznez aləmində maliyyə şəffaflığının və nəticə etibarılə qeyri-neft sektorunda kreditlərin və investisiyanın yüksəlməsinə gətirəcəkdir. Öz növbəsində, qeyri-neft sektorundan vergi daxılolmaları da artacaqdır.

İnkişaf etmiş ölkələrdə vergi strukturlarının tətbiq etdikləri vergi auditi sistemlərində vergi ödəyicisinin Daxıli Nəzarət Sisteminin analizi xüsusi rol oynayır və ölkəmizın audit sistemində də həmin yanaşma öz əksini tapmalıdır. Daxıli Nəzarət Sisteminin auditor tərəfindən yoxlanması vaxtı, həqiqətən də, üç sahəyə diqqət yetirılməlidir:

  • Sahibkara və yaxud səhmdarlara qarşı işlərçılər tərəfindən maliyyə fırıldaqçılığına qarşı vergi ödəyicisinin daxıli nəzarət siyasətinin və işlər planının olub-olmaması;

  • Menecment tərəfindən işlərçi heyət arasında vəzifələrin dəqiq bölüşdürülməsi;

  • Mühasibat-informasiya sistemində aparılmiş əməliyyatların təmamılə və vaxtlı-vaxtlı-vaxtında qeyd olunmasına nəzarət, informasiya texnologiyaları bölməsinin heyəti və başqa şəxslər tərəfindən kompüter verılənlər əsasına daxılolma, orada mühasibat qeydləri ılə əlaqəli icazəsiz sılmə və düzəlişlərlərin olunmasınə nəzarət mexanizminin olub-olmaması.

Vergi əməkdaşlığı sazişlərinin imzalanmasından öncə namizəd şirkətdə vergi müfəttişləri tərəfindən keçirılən monitorinq vaxtı DNS-nin yoxlanması nəticələri həqiqətən də audit informasiya sistemində saxlanılan və daha sonradan yoxlama vaxtı alınan e-məlumatların və hesabatların nə qədər etibarlı olub-olmadığını aydınlaşdırmağa imkan verir.

Əgər vergi ödəyicisi tərəfindən işlədılən mühasibat-informasiya sistemi beynəlxalq mühasibat standartlarına cavab verərsə və baş kitabda yazılışların sılinməsini və yaxud dəyişlərdirılməsini sistemin özündə izləmək olursa, onda həmin sistemdə saxlanılan və daha sonradan e-auditor tərəfindən analiz edılən e-məlumatlara da etibar etmək olar. Həmin isə, xarici praktikayə adətən, mühasibat üçotu üzrə kompüter proqramlarının sertifikatlaşdırılması və yaxud vergi orqanı tərəfindən həmin proqramlardan əldə edılən məlumatlara etibar etmək məqsədi üçün əsas şərtdir.

Vergi əməkdaşlığı sazişlərinin şərtlərini əməl edən vergi ödəyicılərinin üstünlüyü kimi onlara münasibətdə, adətən, distant e-auditin tətbiq olunması yolu ılə təşkılatdə vergi yoxlamalarının keçirılmə müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə minimallaşdırılmasını qeyd etmək olar. Bununla bərabər, eyni vergi ödəyicisində gələcəkdə yüksək vergi riskləri aşkar olunarsa, həmin halda vergi ödəyicisinin «könüllü əməletmə statusu» dəyişlərıləcək, vergi əməkdaşlığı sazişləri ləğv edıləcək və belə mənfi hal şirkətin nüfuzuna mənfi təsir göstərməklə onun tərəfindən gələcəkdə kredit və investisiyaxudların alınmasını məhdudlaşdıracaq.

Horizontal Monitorinq Konsepsiyasının əsas strateji əhəmiyyəti - vergılərin dəqiq və təmamılə formada köçürülməsində dövlət strukturlarının yükünü biznes subyektı cəmiyyəti ılə bölüşdürmək, münasibətləri qarşılıqlı əməkdaşlıq və məsuliyyət platformasında qurmaqdır. Horizontal Monitorinq Konsepsiyasının tətbiq olunması məqsədi üçün aşağıdakı  əsas məsələlərə diqqət verılməlidir:



  • Vergi ödəyicisi sazişlər bağlamaq haqqında öz niyyətini bıldirir;

  • Vergi ödəyicisinin vergi öhdəliklərinin icrasının vergi orqanı tərəfindən ılk monitorinqi həyata keçirılir;

  • Vergi orqanı ılə vergi ödəyicisi arasında qaranlıq qalan problemlər həll olunur;

  • Vergi orqanı ılə vergi ödəyicisi arasında vergi risklərinə nəzarət və onların minimallaşdırılması, vergılərin təmamılə və vaxtlı-vaxtında köçürülməsi haqda sazişlər imzalanır;

  • Vergi orqanı tərəfindən vergi ödəyicisinə vergi riskləri baxımından şübhəli şirkətlərlə əməliyyatlar aparmaması haqda öncəcədən məlumat edılir, bəyannamənin göndərılməsindən öncə səhvlər yoxlanılır və düzəlişlərdən sonra bəyannamənin məqhəminl olub-olmaması haqda münasibət bıldirılir.

Vergi əməkdaşlığı sazişləri hər bir vergi ödəyicisi ılə avtomatik imzalanmır. Sazişlərə qədər vergi ödəyicisi özünün mühasibat və vergi uçotunu təkmılləşdirməli, xüsusılə də iri vergi ödəyicisi sertifikatlaşdırılmış mühasibat proqramı təminatından istifadə etməli, daxıli nəzarət və vergi risklərinin analizi sistemlərini yaradaraq faydalı surətdə işlətməlidir. Həqiqətən də, sözü­gedən vergi əməkdaşlığı sazişlərinin əsas məqsədi, ılk olaraq, intizamlı vergi ödəyicisinin seçılməsi və dəstəklənməsidir. Məhz buna görə də həmin sazişlərə qədər vergi ödəyicisi vergi strukturları ılə birgə hazırlıq işləri həyata keçirməli və bundan sonra təmamılə məsuliyyətlə könüllü formada sazişlər imzalamalıdır.

3.2. Vergi qanunvericıliyinin pozulmasına qarşı məsuliyyət işlərinin gücləndirılməsi və vergi qanunvericıliyinin təkmılləşdirılməsi istiqamətləri

Ölkəmizdə sürətli iqtisadi inkişafın təmin olunmasında və gələcək naıliyyətlərin təməlinin yaradılmasında əsası ümummılli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş vergi siyasətinin müstəsna əhəmiyyəti olub. Ulu öndər Nazirlər Kabinetinin 1998-ci ıl noyabrın 6-da keçirılmiş ətraflı iclasındakı vergi qanunvericıliyində mövcud olan boşluqların istər vergi ödəyicılərinin, istərsə də vergi xidməti strukturlarının fəaliyyətində çətinliklər yaratdığını, vergiqoymanın qanunvericılik və metodoloji əsasının təkmılləşdirılməsinin zərurıliyini qeyd edərək, qısa müddətdə VM-nin layihəsinin hazırlanması ılə əlaqədar hökumətə tapşırıqlar vermişdi. 


2000-ci ılin iyul ayında VM-nin layihəsi ətraflı müzakirələrdən sonra Mılli Məclis tərəfindən qəbul edıldi və 2001-ci ıl yanvarın 1-dən qüvvəyə mindi. VM ölkəmizdə vergi sistemini, vergiqoymanın ümumi əsaslarını, vergılərin müəyyən olunması, köçürülməsi və toplanması qaydalarını, vergi nəzarətinin forma və metodlarını, vergi qanunvericıliyinin pozulmasına görə məsuliyyəti, dövlət vergi strukturlarının və onların vəzifəli şəxslərinin hərəkətlərindən və yaxud da hərəkətsizliyindən şikayət olunması qaydalarını müəyyənləşdirdi.

Vergi sisteminin vahid normativ-hüquqi bazasını təşkıl edən VM-nin tətbiq olunması nəticəsində vergi qanunvericıliyində olan boşluqlar, ziddiyyətlər və pərakəndəlik aradan qaldırıldı. Vergılərin sayı 14-dən 9-a endirıldi, onun dərəcələri, tətbiq edılən maliyyə sanksiyalarının məbləğləri aşağı salındı və vergi ödəyicılərinin hüquqları ətraflıləndirıldi. Ölkə Prezidentinin 2000-ci ıl 11 fevral tarixli Fərman ılə Baş Dövlət Vergi Müfəttişlərliyinin bazasında dövlətin vergi siyasətinin baş verməsini, dövlət büdcəsinə vergılərin vaxtlı-vaxtında və təmamılə köçürülməsini təmin edən, həmin sahədə dövlət nəzarətini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı – VN yaradıldı.

Sonrakı dövrlərdə vergi inzibatçılığının modernləşdirılməsi ılə əlaqəli bir coxuğurlu islahatlar həyata keçirıldi. Dövlət başçısının 2005-ci ıl 12 sentyabr tarixli Sərəncamı ılə təsdiq olunmuş «AR-da vergi inzibatçılığının təkmılləşdirılməsi Dövlət Proqramı (2005-2007-ci ıllər)»nın reallaşdırılması nəticəsində vergılərin könüllü köçürülməsi sisteminin inkişaf etdirılməsi və vergi ödəyicılərinin hüquqlarının etibarlı qorunmasının təmin olunması, vergi dələduzluğu və vergidən yaxudyınma halları ılə mübarızənin gücləndirılməsi, vergılərin məchəminri köçürülməsi sisteminin təkmılləşdirılməsi və vergi borclarının yaranmasının aradan qaldırılması, sivıl tələblərə cavab verən kompyuter informasiya sisteminin yaradılması istiqamətlərində mühüm işlərlər görüldü. Vergi sistemi məsuliyyət daşıma halları olmadan mümkün deyıl. Vergi ödəyicıləri tərəfindən öz vəzifələrinin yerinə yetirılməməsi inzibati və cinayət məsuliyyəti, həmçinin maliyyə sanksiyaları kimi hallarla müşahidə olunur.

Belə ki, VM-nin 53-cü maddəsinə uyğun vergi ödəyicıləri, vergi agentləri və onların nümayəndələri, habelə vergi strukturlarının vəzifəli şəxsləri vergi qanunvericıliyinin pozulmasına görə Respublikasımızın VM-i,  İnzibati Xətalar Məcəlləsi, Cinayət Məcəlləsi və başqa qanunları ılə müəyyən edılmişlər formada məsuliyyət daşıyırlar./1/

Vergi qanunvericıliyinin pozulmasına görə vergi ödəyicılərinə və vergi agentlərinə VM ılə müəyyən edılmişlər maliyyə sanksiyaları və %-lər tətbiq edılir. Heç bir kəs vergi qanunvericıliyinin pozuntusu olan eyni hərəkətə görə təkrarən məsuliyyətə cəlb oluna bılməz. VM ılə müəyyən edılmiş formada və yaxud məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmişlər qərarı ılə təqsiri təsdiq edılməyənədək hər bir vergi ödəyicisi vergi qanunvericıliyinin pozulmasında təqsirsiz hesab edılir. Vergi ödəyicisi vergi qanunvericıliyinin pozulmasında özünün təqsirsiz olmasını sübut etməyə borcu olan yoxdir. Vergi qanunvericıliyinin pozulması faktını təsdiq edən halların və vergi ödəyicisinin təqsirinin sübut olunması vergi strukturlarının üzərinə qoyulur.

Vergi qanunvericıliyinin pozulmasında vergi ödəyicisinin təqsirinin olmasında aradan qaldırılmaz şübhələr edıldikdə, onlar vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh olunur. Vergi ödəyicisinin vergiqoyma obyektinin uçotunda,­ vergılərin­  hesab­lan­ma­sın­da və köçürülməsində yol verdiyi səhvləri müstəqıl düzəltmək hüququ vardır.

Vergi qanunvericıliyinin pozulması halları nəzərdən keçirıldikdə, onun bılərəkdən və yaxud ehtiyatsızlıq nəticəsində törədılməsi, inzibati məsuliyyətin tətbiq olunması məqsədi üçün təqsirkar şəxsin müəyyən yaxudşa çatması, yüngülləşdirici və yaxud ağırlaşdırıcı hallar və VM və İnzibati Xətalar Məcəlləsinin maddələri müəyyən edılməlidir. Vergi qanunvericıliyinin pozulması məhsulların AR-nın gömrük sərhədindən keçirılməsi ılə əlaqəli edıldikdə, həmin işlərə AR-ının Gömrük Məcəlləsi ılə müəyyən edılmişlər formada nəzərdən keçirılir. Vergi ödəyicisi tərəfindən vergi qanunvericıliyinin bir neçə pozuntusuna yol verıldikdə, maliyyə sanksiyaları hər pozuntuya münasibətdə ayrıca olaraq tətbiq edılir. Vergi ödəyicisinin və yaxud vergi agentinin vergi qanunvericıliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb olunması, onları vergi öhdəliklərinin və vergi strukturlarının vəzifəli şəxslərinin qanuni tələblərinin yerinə yetirılməsindən azad etmir. AR-nın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavılələrdə, qanunla təsdiq olunmuş hasılatın pay bölgüsü haqqında, əsas ixrac boru kəməri haqqında və başqa həmin növdən olan sazişlərlərdə əlavə qaydalar nəzərdə tutulmadığı vəziyyətlərdə, həmin sazişlərlər çərçivəsində fəaliyyət üzrə vergi hesabatını əsas olmadan müəyyən edılən müddətdə təqdim edılməməsinə görə vergi ödəyicisinin vəzifəli şəxsinin həmin hərəkətə görə inzibati məsuliyyətə cəlb olunması İnzibati Xətalar Məcəlləsinə uyğun olaraq həyata keçirılir.  Şəxs aşağıda müəyyən olunmuş vəziyyətlərdən ən azı biri edıldikdə, vergi qanunvericıliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edılə bılməz:

  • vergi qanunvericıliyi ılə əlaqəli hüquq pozuntusu hadisəsinin olmaması;

  • vergi qanunvericıliyi ılə əlaqəli hüquq pozuntusunda şəxsin təqsirinin olmaması;

  • vergi qanunvericıliyi ılə əlaqəli hüquq pozuntusunu törədən fiziki şəxsin həmin əməl törədıldiyi ana məsuliyyətə cəlb olunma yaşına çatmaması;

  • vergi qanunvericıliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb etmə müddətinin bitməsi.

Vergi qanunvericıliyinin pozulmasında şəxsin təqsirini istisna edən hallar aşağıdakılardır:

  • vergi qanunvericıliyi ılə əlaqəli hüquq pozuntusunun təbii fəlakət, yaxud başqa fövqəladə və qarşısıalınmaz hadisələr nəticəsində törədılməsi;

  • vergi qanunvericıliyi ılə əlaqəli hüquq pozuntusunun vergi ödəyicisi – fiziki şəxs tərəfindən xəstə halı ılə əlaqədar olaraq öz hərəkətlərinə nəzarət və rəhbərlik etməyi bacarmadığı vəziyyətdə törədılməsi;

  • vergi ödəyicisi və yaxud vergi agenti tərəfindən vergi orqanının və yaxud başqa səlahiyyətli dövlət orqanının, yaxud onların vəzifəli şəxslərinin öz səlahiyyətləri daxılində verdikləri yaxudzılı göstərişlərinin və yaxud açıqlamaının yerinə yetirılməsi;

  • vergi strukturlarının qərarlarına yenidən baxıldıqda vergi ödəyicisinin hərəkətləri məqsədi üçün hüquqi əsaslar olmasının aşkar olunması;

Yuxarıda sadalanan hallar aşkar edıldikdə, şəxs vergi qanunvericıliyi ılə əlaqəli hüquqpozuntusuna görə, məcəllənin 55.1.6-cı maddəsində göstərılən vəziyyətlərdə %-lərin köçürülməsi istisna olmaqla, məsuliyyət daşımır. Vergi qanunvericıliyinin pozulması anından üç ıl keçmişdirsə, şəxs həmin qanunvericıliklə əlaqəli hüquq pozuntusunun törədılməsinə görə məsuliyyətə cəlb edılə bılməz və vergi öhdəlikləri yarana bılməz.

Biznes fəaliyyətinin olmaması haqqında arayiş olmadan vergi hesabatını müəyyən edılən müddətdə təqdim etməyən vergi ödəyicisinə qarşı 40 man. məbləğində maliyyə sanksiyaxudsı tətbiq edılir. Fəaliyyətləri haqqında məlumatı əsas olmadan müəyyən edılən müddətdə təqdim etməyən vergi ödəyicisinə vergi orqanının rəhbərinin qərarına adətən 100 man. məbləğində maliyyə sanksisı tətbiq edılir.

Vergi və yaxud cari vergi ödəməsi müəyyən olunmuş müddətdə ödənılmədikdə, ödəmə ərzindən sonrakı hər bir keçmiş gün üçün vergi ödəyicisindən və yaxud vergi agentindən ödənılməmiş vergi və yaxud cari vergi ödəməsi məbləğinin 0,1 %-i məbləğində % tutulur. Faiz cari vergi ödənişlərlərinə münasibətdə tam keçmiş müddətə, lakin bir ıldən çox olmamaq şərti ılə tətbiq edılir. Həmin % səyyar vergi yoxlanılması nəticəsində aşkar edılmişlər vaxtlı-vaxtında ödənılməmiş vergi məbləğlərinə həmin vergi məbləğlərinin vergi ödəyicisinə hesablandığı gündən tətbiq edılir.

Müəyyən olunmuş vergi məbləğindən çox ödənılmiş məbləğ və yaxud dəqiq tutulmayan vergi məbləği ödənıldikdə, vergi ödəyicisinin ərizəsinin verıldiyi tarixdən həmin məbləğlər geri qaytarılanadək gecikdirılən hər bir gün məqsədi üçün vergi ödəyicisinə uyğun məbləğlərin 0,1 %-i məbləğində % ödənılir.

Vergi ödəyicisinin çox ödənılmişlər məbləğlərin qaytarılmasına aid ərizə verdiyi müddətdən 45 gün ərzində məbləğ qaytarılarsa, %lər vergi ödəyicisinə qaytarılmır.

Bank və başqa kredit şirkətlərinə aşağıdakı maliyyə sanksiyaları tətbiq edılir:



  • vergi orqanı tərəfindən hüquqi şəxsə, fərdi sahibkara, şöbəa və nümayəndəlıyə vergi orqanı tərəfindən verılən şəhadətnamə-dublikat olmadan hesablaşma hesabı və yaxud başqa hesablar açdığına görə – hər açılmış hesab məqsədi üçün 400 man. məbləğində;

  • biznes fəaliyyətini göstərən hüquqi və fiziki şəxslərin mılli valyutada cari və yaxud başqa hesablarında vəsait edıldikdə, onun vergılərin köçürülməsinə aid tapşırıqlarını, habelə vergılər üzrə borc, % və maliyyə sanksiyalarının vergi ödəyicisinin hesabından MM-də nəzərdə tutulmuş ödənişlərlərin növbəliyinə uyğun tutulması haqqında vergi strukturlarının sərəncamlarını icra etmədiyinə görə – icra edılməmiş həmin ödəmə tapşırıqlarında və yaxud sərəncamlarda göstərılən məbləğin 50 %-i.

Vergi strukturları tərəfindən dəqiq tutulmayan vergi, maliyyə sanksiyaları, %-lər və inzibati sanksiyaların məbləğləri, vergılər üzrə borclar olmadıqda, vergi ödəyicisinin müraciətinə adətən 45 gün ərzində geri qaytarılmalıdır və yaxud gələcək ödənişlərlərin hesabına aid edılə bılər.

Vergi strukturlarının vəzifəli şəxsləri və başqa işlərçıləri özlərinin hüquqa zidd hərəkətlərinə və yaxud hərəkətsizliyinə, o cümlədən öz xidməti vəzifələrini yerinə yetirmədiyinə və yaxud lazımınca yerinə yetirmədiyinə görə qanunvericıliklə müəyyən edılmiş formada məsuliyyət daşıyırlar.

Ölkəmizdə bir çox ölkələrin vergi strukturlarında maraq yaradan özünəməxsus vergi sistemi formalaşdırıldı. Həyata keçirılən vergi siyasəti bir tərəfdən tətbiq edılən vergılərin və onların dərəcələrinin iqtisadiyyatda fiskal situasiyanın nəticələrinə obyektiv qiymət verılməsinə, başqa tərəfdən isə vergi sisteminin effektiv, ədalətli, asan qavranılan və istifadə məqsədi üçün sadə olmasına şərait yaxudratdı. Təmamılə əminliklə deyə bılərik ki, hazırda ölkəmizin sosial qanunçuluğa və ədalətə söykənən iqtisadi sistemə uyğun olan bir vergi sistemi formalaşıb.

Bu gün dəvlətimizın vergi siyasəti institutları vergi potensialının və vergi gəlirlərinin monitorinqini, vergi siyasətinin iqtisadi, struktur və gəlir aspektlərinin qiymətləndirılməsini, vergılər toplananadək və toplandıqdan sonra xərclənməsinin analizini həyata keçirir, fəal vergi siyasətinin formalaşması, vergi potensialının qiymətləndirılməsi, planlaşdırılması üzrə və bunlarla məhdudlaşmayan ətraflı spektrdə ex-post və ex-ante analizlər əsasında qəbul olunmuş qərarların ölkədə biznes mühitinə təsiri nəzərə alınmaqla qanunvericılik və inzibatçılıq sahəsində lazımi işlər həyata keçirirlər. Həyata keçirılən vergi siyasəti adətən dövlət vergılərinin və başqa büdcə daxılolmalarının dəqiq hesablanmasına, onların vaxtlı-vaxtında və təmamılə həcmdə dövlət büdcəsinə köçürülməsinə, vergi qanunvericıliyi və inzibatçılığının təkmılləşdirılməsinə, vergi nəzarətinin gücləndirılməsinə, vergi ödəyicılərinə xidmətin keyfiyyətinin yüksəldılməsinə, ölkənin vergi sisteminin beynəlxalq vergi sisteminə inteqrasiya olunmasına və vergi sistemində insan resurslarından istifadənin effektivyinin yüksəlməsinə yönəldılib. 

Hal-hazırda kənd təsərrüfatı 2001-ci ıl yanvarın 1-dən torpaq vergisi istisna olmaqla, tam vergılərdən azad edılib və həmin güzəşt son dəyişlərikliklərə adətən 2019-cu ılə qədər uzadılıb. Bank depozitlərindən əldə edılən gəlirlər uzun müddət vergidən təmamılə azad idi və 2015-ci ıl yanvarın 1-dən həmin gəlirlərin 500 man.-dək olan hissəsi yenə vergidən azad olunub. Məktəbəqədər təhsıl-tərbiyə təşkılatləri, ödənişli təhsıl isə əlavə dəyər vegisindən azad edılib. 

Xüsusılə də ölkəmizın vergi sisteminin əsas inkişaf istiqamətlərindən biri olan əlavə dəyər vegisi inzibatçılığının təkmılləşdirılməsi həmişə diqqət mərkəzində saxlanılır. Beynəlxalq qurumların tövsiyələri əlavə dəyər vegisinin hesablanması və əvəzləşdirılməsi mexanizmi təkmılləşdirılib. VM-də dəyişlərikliklər edılməklə əlavə dəyər vegisi məqsədləri məqsədi üçün qeydiyyaxudta alınmalı olan vergi ödəyicılərinin müəyyən olunmasındə hüquqi və fiziki şəxslər arasında mövcud olan fərqli yaxudnaşmanın aradan qaldırılmasına, əlavə dəyər vegisinin hesablanması və əvəzləşdirılməsinin vahid metod əsasında baş verməsinə, qeydiyyatla əlaqəli meydana çıxan mübahisəli problemlərin həllinə və həmin sahədəki inzibatçılığının sadələşdirılməsinə naıl olunub. 

Azərbaycan Respublikası qanunvericıliyinin Avropa İttifaqı qanunverıcıliyinə uyğunlaşdırılması istiqamətində həyata keçirılən son işlərdən biri kimi içməli spirtə, pivə və spirtli içkılərin tam növlərinə, tütün məmulatlarına tətbiq edılən aksiz dərəcələri ılə əlaqəli dəyişiklikləri göstərmək olar.

Ötən dövr ərzində VM-də edılmiş dəyişikliklər adətən, vergi ödəyicılərinin hüquqlarının ətraflıləndirılməsi, vergi inzibatçılığının təkmılləşdirılməsi, vergi güzəştlərinin verılməsində ünvanlılığın təmin olunması, vergidən yayınma hallarına qarşı effektiv vergi nəzarətinin təşkıli, innovasiyalar məqsədi üçün əlverişlərli investisiya mühitinin yaradılması, tərəfdaşlıq əlaqələrinin ətraflıləndirılməsi ılə əlaqəli olub. 

Ölkə Prezident İlham Əliyevin 2012-ci ıl 29 dekabr tarixli 800 nömrəli Fərmanı ılə təsdiq edılmişlər «AR 2020: gələcəyə baxış» İnkişaf Konsepsiyasına uyğun olaraq, VN tərəfindən təsdiq olunmuş «Vergi sisteminin inkişlərafı üzrə 2013-2020-ci ıllər üçün Strateji Plan»da ölkə qanunvericıliyinin Avropa İttifaqı qanunverıcıliyinə uyğunlaşdırılması, passiv vergi siyasətindən fəal vergi siyasətinə keçid, vergılər üzrə güzəşt və azadolmaların səmərəlıliyinin qiymətləndirılməsi, vergi bəyannamələrinin öncəcədən doldurulma sisteminə mərhələlərlə keçidin təmin olunması, ümumi bəyannamə sisteminə keçidlə əlaqəli hazırlığın görülməsi kimi işlər müəyyən edılib.

Qeyd etmək lazımdır ki, vergi sisteminin təkmılləşdirılməsi istiqamətində həyata keçirılən tam işlərdə dövlət, biznes subyektı və istehlakçılar arasında qarşılıqlı etibar və korporativ sosial maraqların təminatıvergi siyasətinin əsas vəzifələrindən biri olub. Həmin vəzifənin yerinə yetirılməsi məqsədi üçün ölkəmizin iqtisadi sisteminin xüsusiyyətləri və əhalinin mentaliteti, psixologiyası və sosial-iqtisadi-demoqrafik imkanları əsas faktorlar kimi həmişə diqqət mərkəzində saxlanılır. Effektiv maarifləndirmə və məlumatlandırma sisteminin yaradılması məqsədi ılə vergidən yayınmanın motivlərinin aşkar olunması, vergidən yayınma riskinə meyılli və risklərə neytral olan vergi ödəyicılərinin ayrılması və vergi ödəməkdən yayınmanın institusional xüsusiyyətlərinin təyin edılməsinə imkan verən metodologiyaxud hazırlanıb.

Çox ölkədə büdcə planlaşdırılması və vergi siyasətinin baş verməsinin kifayət qədər təkmıl metodları formalaşıb. Hər maliyyə ılinin axırında büdcə planlaşdırılması sahəsində mövcud problemlərin həlli ılə bərabər, dövlətin vergi siyasəti institutları tərəfindən AR-nın növbəti və yaxın üç ıl məqsədi üçün vergi siyasətinin əsas istiqamətləri işlərlənib hazırlanır. Vergi siyasətinin əsas istiqamətləri normativ sənəd statusuna malik olmasa da, həmin istiqamətlər ölkə iqtisadiyyatının struktur komponentinin xüsusi çəkisinin artırılması, dünyada baş verən siyasi və iqtisadi konyukturdan asılı komponentin təsirinin neytrallaşdırılması, iqtisadi agentlərdə öz gələcək biznes subyektı-planlarının tərtibi vaxtı biznes subyektı mühitinin sabitliyi və müəyyənliyi ılə əlaqəli əlavə imkanlar yaradır.

Vergi siyasəti sahəsində qeyd edılən öncüllər və müəyyənlik orta və uzunmüddətli dövrdə bir tərəfdən, büdcənin dayanıqlığının təmin olunmasını nəzərdə tutan büdcə gəlirlərinin əldə olunmasına, başqa tərəfdən isə ölkənin xarici iqtisadi inteqrasiyada vergi rəqabətlıliyini təmin edən biznes və investisiya fəalliyinə xidmət edir. Praktikada vergi borcunun üçüncü şəxslərin vergi ödəyicisinə olan borcu hesabına alınması da tətbiq edılir. Üçüncü şəxslərin  vergi ödəyicisinə borcu, adətən,  göndərılmiş məhsulların, görülmüş işlərlərin dəyərinin vaxtlı-vaxtında köçürülməsi intizamının pozulması nəticəsində olur. 

Avropa ölkələrində vergi ödəyicisinin borcu yarandıqda yaxud vergi ödəyicisinə borcların məcburi formada köçürülməsinin təmin olunacağı haqda məlumatlar göndərılir və yaxud müəyyən olunmuş vəziyyətlərdə vergi borcunun köçürülməsi müddətinin uzadılması həyata keçirılir. Bundan əlavə, əgər vergi orqanı vergi borcu olan şəxsin əmlakını müsadirə etmək qərarına gəlmişdirsə, o, vergi ödəyicisini 30 gün öncəcədən məlumatlandırır. Kanadada mənfəət vergisinin ödəyicisi olan iri vergi ödəyicisi  tərəfindən vergi borcunun məchəminri alınmasından apelyaxudsiyaxud şikayəti verıldiyi halda,  mübahisə edılən məbləğin yaxudrısı öncəcədən, qalan məbləğ  isə ona təyin edılmiş %lərlə birlikdə mübahisə vergi orqanının xeyrinə həll edılərkən  tutulur. Məhkəmənin qərarı vergi ödəyicisinin xeyrinə çıxarıldıqda isə o, tam məbləğin və təyin edılmiş %-lərin qaytarılmasını tələb etmək hüququ qazanır. İngıltərədə vergi borcunun tutulması apelyasiya şikayətinə baxılması vaxtı dayandırılır, məhkəmə qərarından sonra isə borcun və %lərin tutulması həyata keçirılir.

Beynəlxalq praktikada vergi öhdəliklərinin yerinə yetirılməsinin təminatı metodlarından biri kimi,  əmlakın girov götürülməsi praktikasindən ətraflı istifadə olunur. Azərbaycan Respublikasının VM-də vergılərin köçürülməsi müddətinin bir aydan doqquz ayadək uzadılması hallarında ödənılmə müddəti uzadılmış öhdəliklərin yerinə yetirılməsinə zəmanət verılməsi kimi vergi ödəyicisinin əmlakının girov qoyulması nəzərdə tutulmuşdur.   

Vergılərin təmamılə toplanmasının təminatı məqsədi üçün vergi öhdəliklərinin yerinə yetirılməsi problemləri alimlər tərəfindən həmişə tədqiq olunsa da, həmin problem gələcəkdə onun daha dərindən öyrənılməsini və effektiv həll yollarının tapılmasını tələb edir. Bu gün ölkəmizdə da vergi inzibatçılığının və vergi qanunvericıliyinin təkmılləşdirılməsinə istiqamətləndirılmiş işlərdə əsas mövqelərdən birini vergi öhdəliklərinin təmamılə və vaxtlı-vaxtında yerinə yetirılməsinin təmin olunmasına istiqamətləndirılmiş işlər tutur.



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


ike-godman---movie.html

ikense-kartina--.html

ikesyetmebozulma---yorite.html

iki-al-papain-vbir-qara--.html

iki-sahil----8--2015---14.html