1 ... 4 5 6 7 8 9 10 11 12

III FƏSİL M.Ə.RƏSULZADƏNİN SOSİAL-FƏLSƏFİ - Ялякбяров Фаиг Гязянфяр оьлунун

səhifə9/12
tarix21.10.2017
ölçüsü4.41 Mb.

III FƏSİL


M.Ə.RƏSULZADƏNİN SOSİAL-FƏLSƏFİ,

ETİK VƏ ESTETİK GÖRÜŞLƏRİ


3.1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sosial-fəlsəfi görüşləri


M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığında sosial-siyasi görüş­ləri ilə yanaşı, sosial-fəlsəfi baxışları da mühüm yer tutur. Doğrudur, Rəsulzadə sırf fəlsəfi problemlərlə məşğul olmayıb və bu məsələyə dair ayrıca məqalələr, əsərlər yaz­mayıb. Ancaq o, sosial fəlsəfənin problemlərinə – cəmiyyət, xalq, millət, milliyyət, dövlət, hakimiyyət, siyasət, din, dil və s. haqqında dəyərli, maraqli elmi mülahizələr irəli sürüb.

Bu baxımdan M.Ə.Rəsulzadə yalnız ictimai-siyasi xadim, ideoloq deyil, eyni zamanda bir mütəfəkkirdir. Mütəfəkkir kimi onun sosial-fəlsəfi, siyasi-ideoloji məsələ­lərə baxışı daha aydın və dəqiq olmuşdur. Ən önəmlisi odur ki, Rəsulzadə dövlət, millət, milliyyət, vətənpərvərlik və s. anlayışları kor-koranə şəkildə deyil, ağlın, zəkanın gücü ilə əsaslandırmağa çalışmışdır. Milli dövlətin əsasında xalq ha­ki­miy­yətinin durması, onun uğurunun başlıca səbəbidir. Cəmiyyətin fəlsəfi, hüquqi, əxlaqi, dini, milli və s. dünya­görü­şü, şüuru nə qədər yüksək səviyyədə olarsa, bu zaman döv­lət də inkişaf edər. Bu baxımdan M.Əminin yaradıcı­lığında sosial-fəlsəfi problemlərə önəm verməsi təbii haldır. Bütün bunlarla yanaşı, dövrün milli və siyasi-ideoloji problemləri M.Ə.Rəsulzadəni sosial fəlsəfə ilə maraqlan­ma­ğa sövq edib və o, bir sıra dünyagörüşü məsələlərinə cavab tapmaq istəyib.

M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığındakı cəmiyyət, onun quruluşu, dövlət, hakimiyyət, millət, milliyyət, dil, din, solidarizm və s. məsələlər onun sosial-fəlsəfi görüşlərinin əsasını təşkil edir. Ona görə də, Rəsulzadənin bu məsələlərə baxışlarını tədqiq etmək maraq doğurmaya bilməz. Qeyd edək ki, millət, dövlət, dil, din və s. məsələlərə ilk dəfə elmi-fəlsəfi tərif verən Azərbaycan mütəfəkkirlərindən biri, bir çox hallarda birincisi, elə Rəsulzadə olmuşdur.

Öncə Rəsulzadənin millət və milliyyət anlayışlarıyla bağlı görüşlərinə nəzər yetirək.

«Dirilik nədir?» məqaləsində Rəsulzadə qeyd edir ki, diriliyin, yəni varlığın əsasında millətin özünü tanıması, namusunu qoruması və bu gücdə olacaq bir qüvvənin olmasıdır. Diriliyin-varlığın ictimai-siyasi və fəlsəfi anlamını verməyə çalışan M.Ə.Rəsulzadə yazır ki, avropalılarda dirilik hər şeydən üstündür: «Dirilik üçün ölmək! Avropa diriliyi bu dərəcədə müəzziz tutuyor və ona bu qədər əhəmiyyət veriyor. Halbuki Şərqdə, ələlxüsus, Şərqi-islamda yalqız olmaq üçün diriliyorlar. Başqalarında məqsəd dirilik isə, bizim məqsədimiz ölümdür. İştə diriliyi və dirilik fikrini avropalılar kimi anlayıb və anlada bilmək diriliyin məqsədini təşkil ediyor» (50, 461).

M.Əmin daha sonra qeyd edir ki, hər hansı millət təbiətə qarşı icra olunan müharibədə daha bacarıqlı və daha qüvvətlidirsə, o millət təbiətdən alınan qənimətdən də çox istifadə edir: «Hələ yalnız bununla qalmayıb, dünyanın nemət­lərini təqsim edərkən, diri millətlər özlərinə hər kəsdən daha çox pay çıxarırlar» (50, 461). Bu baxımdan «dirilik hər şeydən əvvəl bəşəriyyətə fayda vermək, ictimai inkişafa təkan vermək, dünya mədəniyyətini zənginləşdir­mək­dir» (15, 18).

Beləliklə, Rəsulzadə belə qənaətə gəlir ki, ümumi dirilkdən başqa, insanlar arasında bir də xüsusi, yəni diriliklərin ən qiymətlisi olan milli dirilik, milli varlıq vardır: «Millətlər qüvvətli və tərəqqi etmiş olmadıqca, diriliyi mənayi-həqiqi və maddisilə anlmadıqca, təbiətdən alınan qənimətlərdən hissələrinə ancaq bir qüvvəti-layəmut düşər. İştə bu qüvvəti-layəmutə qənaət edən millətlər kargahi-bəşəriyyədə ən sufli xidmətlər ifa edən səfil əmələlərdir (fəhlələrdir – F.Ə.). Neft mədənlərində çalışan «çorni raboçilər» kimi… Başqaları dirilik üçün öldükləri halda, biz ölmək üçün dirildiyimizdən bəhs etmiş idik…

Belə dünyaya bir qələm çəkib də bütün diriliyi axirət diriliyindən ibarət bildiyini bir əmri-din bilmək, səlim düşünülürsə, böyük xətadır. Çünki bunun nəticəsi maddi və mənəvi fəlakətdir ki, dünyanı da, axirəti də bərbad edə bilər. "Əddünya məzrəətül-axirə" (dünya axirətin əkin yeridir). Məzrəəni abad etmək lazımdır. Bunu da ancaq dirilər yapar. Dirilik isə elmən, ruhən və cismən qüvvətli olmaqdan və diriliyi sevməkdən ibarətdir. Nəzərə bir az qərib gəlsə də, demək istəyirəm ki, dirilik - dünyanı sevməkdən ibarətdir, mənayi-xassi isə dünyapərəstlikdir. Diriliklərin ən qiymətlisi də - milli dirilikdir… Filosoflar və sufilər nə deyirlərsə desinlər: dirilik dünyanı sevməkdən və öz hüquq və namusunu mühafizə edə biləcək qədər qüvvətli olmaqdan ibarətdir» (50, 462-463).

O təəssüflə qeyd edirdi ki, dövründə «millət» kəlməsinin mənası çox yanlış ifadə edilir: «Nə qədər ali təhsil görmüş, mədəni həyat, mədəni ölkələr görmüş adamlarımıza təsadüf edərsiniz ki, «hansı millətdənsiz?» - deyə verəcəyiniz suala – «müsəlmanam» - deyə cavab verər və bu cavabının əsla düzgün olmadığını düşünməz. Halbuki həmin adam özü bir nəfər rusa «tı iz kakoy natsii?» - deyə verdiyi suala «xristianin» cavabını alsa, məzkur cavabı olduqca gülünc və cavab verən şəxsin cəhalətinə dəlil tutar.

Əslində bizdə «ümmət» kəlməsilə «millət» kəlmələr­inin fərqi ayrılmamışdır. Bəlkə də qədimdə «ümmət» ilə «millət» arasında fərq olmayıb, qövmiyyət və cinsiyyət came­sini andıran «millət» kəlməsi həmkeş və həmdinlik camesinə «ümmət» kəlməsilə qarışmış və «milləti-islam» təbiri məşhur olmuşdur. «Millət»i nasyon (natsiya) mənası­na alacaq olursaq, bu heç də həmdinliyi bildirməz. Bu, dindaşlıqdan əlavə bir çox «daşlıqları» da came olduğu kimi, bilxassə dil birliyini lazım gətirər. Müasir mənası ilə «millət» kəlməsi iştə bu dil birliyindən hasil olan camiyyəti ifadə edər. Fəqət başlıca dil birliyindən ibarət olmaqla bərabər millət məfhumu başqa xüsuslara da şamildir» (50, 467). Rəsulzadə bu fikirlərini sübut etmək üçün daha sonra yazır: «Millətpərəstliyin və milli diriliyin nə olduğunu yaxşı bilmək üçün əvvəlcə millətin nə olduğunu öyrənmək və nə kimi vasitələrlə rücü etmək lazım olduğunu anlamaq lazımdır» (50, 467). O, milli varlığı dar, məhdud çərçivədə yox, geniş mənada götürür: «Öz-özlüyündən məlumdur ki, diriliyi dərk eləmək və onu arzu eləmək tarixi bir zəmində və insanların tədricən qövmiyyətdən milliyyət və milliyyət­dən də millət dərəcəsinə çıxmaları ilə hasil oluyor… «Qövmiyyət»-narodnost – yalnız nəsil və dil birliyi, «milliyyət»-nasionalnost – dil və mədəniyyət və milli diriliyi dərk etməklə hasil olar. Yəni bir ata-babadan yetişmə və bir dildə danışan kiçik bir tayfa və ya qövmə-qövmiyyət sözü ilhaq olunar. Şahsevən kimi, Şahsevəndən bəhs edərkən bir qövmdən bəhs olunar. Artıq Şahsevənə milliyyət deyilməz. Bir çoxu bu kimi qövmiyyət və tayfalar cəm olub, bir dil ilə bərabər müəyyən bir mədəniyyətə malik olan azərbaycanlılardan bir milliyyət kimi bəhs etmək olar» (50, 468).

Rəsulzadə millətə belə bir tərif verir: «Milli mədəniyyət və yaxud millət dil birliyi, adət və əxlaq birliyi, ənənati-tarixiyyə və nəhayət, etiqadati-diniyyə birliklərinin məcmuyundan mütəşəkkil bir məhsuldur» (50, 468). Deməli, Rəsulzadəyə görə, millət - dili, dini, adət-ənənələri, ədəbiyyatı və tarixi bir olan toplumdur. «Yalnız din birliyi müasir məna ilə bir millət təşkil edə bilməz. Milliyyəti təşxis edən müştərək əlamətlərin başlıcası dil, din, adət və ədəbiyyatdır. Bu nöqteyi-nəzərdən türklər bir millətdir... Milli istiqlala malik olmayan bir millət, hürriyyət və mədəniyyətini də hifz edə bilməz. İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal» (85, 64).

M.Əminin millət anlayışına verdiyi bu tərif və şərh, bu gün də öz originallığını saxlayır. Rəsulzadənin millətə verdiyi tərif, çoxsaylı təriflərdən yalnız biridir. Onun bu tərifi maraqlı olduğu qədər də, tənqidə də yer verir. Məsələn, millətin tərifi ilə bağlı Rəsulzadədə razılaşma­dığımız məqamlardan biri din amilidir. Əslində din, milli məsələdən dah çox, bəşəri əxlaqi-mənəvi xarakter daşıyır. Din bir millətin həyatı ilə məhdudlaşa bilməz. Bu baxımdan bəzən, din hər hansı millətin bütövləşməsi, vahidləşməsi, milli dövlət yaratması və s. məsələlərdə mənfi rol oynayır. Rəsulzadə özü də dəfələrlə din faktorunun millətlə qarış­dırıl­ması problemini qeyd etmişdi. Mütəfəkkir millət nədir, türk milləti nə deməkdir anlayışlarını şərh edərkən yazır: «Sairə yerlərin müsəlmanları kimi, biz Rusiya müsəlmanları milliyyətdən əvvəl din cəhətinə əhəmiyyət verdik. Bütün tərəqqipərvər hərəkatımızda din naminə dirilik göstərmək istədik. Türkcə qəzetə çıxartdıq - adına müsəlman qəzetəsi dedik. Türkcə teatrlar, operalar düzəltdik - ünvanlarını müsəlman teatrosu və müsəlman operası dedik. Məktəb açdıq - rus-müsəlman məktəbi adını verdik.

Cəmiyyətlərimizin sifətləri yenə «müsəlman» kəlməsin­dən ibarət oldu. Halbuki elədiklərimizin hamısı türkcə olub və türk asari-mədəniyyəsini diriltmək üçün idi. Müsəlman­lığın ibtidai təsirindən gələrək biz özümüzü müsəlman adlandırdığımızdan əsl milliyyətimizin ünvanını təşkil edən türklüyə əhəmiyyət verməmiş, həmən «müsəlman» adına qənaət eləmişdik. Hələ də etməkdəyiz. Hələ bu qənaətlə də qalmamışıq, başqaları bizə «tatar» və «persiyan» demişlər, ona da etiraz etməmişik. Bu, tamamilə ondan irəli gəlmiş ki, biz özümüzü necə ki lazımdır, tanımamışıq» (50, 469).

Rəsulzadə doğru qeyd edir ki, əgər millət olaraq etnik mənsubiyyətimizi vaxtında tanısaydıq, «türk operaları»nı «müsəlman opera­ları» adlandırıb, soyadlarımızı da Ərəbli, Sarablı, Ağdamlı əvəzinə Ərəblinski, Sarablinski, Ağdamski yazmaz və «türk səhnəsi»nə «müsəlman səhnəsi» deməzdik.

Milli varlığın fəlsəfəsini şərh edərkən M.Ə.Rəsulzadə öz konsepsiyasına iki anlayış daxil etmişdi: milli vicdan və milli iman. Burada milli vicdan milli özünüdərk mənasında­dır. O, millətin həyatını milli vicdanın inkişafına bağlayırdı. Milli vicdanın sayəsində milli iman əmələ gəlir. Milli imanın yaranması ilə millətlər özlərinə şanlı və şərəfli yol seçirlər.

O yazır ki, milli varlığın yaranmasında milli vicdan və milli iman mühüm rol oynayır: «Milli vicdan və yaxud milli iman, milli dirilikdəki əməl və arzunun mövcudiyyətindən və onun surəti-hiss və bəyanatından hasil oluyor. Hər millət deyil, hətta hər bir şəxsin özünə görə əməli vardır. Buna başqa təbirlə meyl və arzu dəxi demək olar. Bunun firəngcəsi «ideal» gəlir. Osmanlıcada son zamanlar bunu, «məfkurə» deyə, tərcümə edənlər də vardır» (50, 470).

Rəsulzadə yazır ki, hər şəxsin arzu və əməli, onun bacarığı və məsləki ilə eynilik təşkil edir: «Bir şəxs öz iqtidar və bacarığı dairəsində müntəha nəyə malik olmaq istərsə, o şey onun əməlidir. Əməlsiz kimsə yoxdur. Onsuz yaşamaq naqabildir. Əməl fəaliyyətə, fəaliyyətdə tərəqqiyə mövcib oluyor. Şəxslər əməlsiz yaşaya bilmədikləri kimi, millətlər də əməlsiz yaşaya bilməzlər. İştə millətin ümumən də mövcud olan hakim bir əməl və arzu yolunda bəslənən gizli hisslər milli vicdan ilə imanı tövlid ediyorlar…

Şəxsi əməllər hər nə qədər müşkül və istehsalı çətin də olsa, böyük ola bilməz. Yəni ona böyük və milli əməl deyilməz və o milli vicdanın tələb elədiyi də olmaz. Məsələn, bir hambal milyoner olmaq fikrinə düşər və bu çətin məqsədə nail olsa belə, bu əmələ böyüklük nami verilməz. Fəqət, bir fərd öz mühitinin faydasını düşünərək şəxsi üçün deyil, qövmi və yaxud milləti üçün bir əməl bəslərsə, buna böyük əməl demək olar, bu kimi adamlara da böyük əməlpərvərlər, yaxud məfkurəçi ismi verirlər» (50, 470).

Rəsulzadənin fikrincə, «millətlərin həyatı da ancaq bu milli vicdanın inkişafı sayəsində mümkün olub, ancaq bu vicdanın təsirləridir ki, milli ideal hasil olur. Milli idealın (imanın) hökümilədir ki, millətlər özlərinə şanlı və şərəfli bir dirilik təmin edə bilirlər» (15, 16).

Sonralar M.Ə.Rəsulzadə milliyyət və millət məsələlər­ini araşdırarkən Qərb alimləri Madzi və Durkheymin fikirlərini təhlil etməyə çalışmışdır: «Millət anlamını ifadə üçün dilimizdə iki söz vardır: Milliyyət və Millət. Bunlardan birincisi lisani, dini, irqi, qövmi, tarixi, coğrafi, iqtisadi və siyasi amillərin təsiri ilə meydana gələn etnik bir topluluğu ifadə edir. İkincisi, isə bu topluluqdan doğan ümumi bir iradəni anladır. Madzinin məşhur tərifinə görə, millət «torpağın, mənşəyin, əxlaq ilə adətlərin və dilin birliyindən başqa, həyatında və ictimai vicdanında anlaşma və ortaqlıq yaratmış bir insan kütləsinə» deyilir. Durkheymin nəzərində isə «etnik amillər və yaxud tarixi səbəblərlə eyni qanunlar altında yaşamaq və tək bir dövlət qurmaq istəyən insan kütləsinə millət deyilir»... Madzinin tərifi ilə Durkheymin tərifi arasında ifadə fərqinə diqqət etmək lazımdır: Birincisində millət ünsüri və tarixi bir hadisədir. İkincisində millət ictimai və iradi bir hadisədir... O, rüşeymdir, bu uşaqdır. O ağacdır, bu meyvədir. O anadır, bu baladır. O milliyyətdir, bu millətdir» (109, 17).

M.Ə.Rəsulzadənin fikrincə, milliyyətin millət halına keçməsi feodal sisteminin dağılması, burjuaziyanın zühuru ilə bağlı olub: «Dilləri, adətləri, tarixləri, dinləri, vətənləri və sairələri bir olan insanlar bir milliyyət təşkil edirlər; fəqət bir milliyyətin millət halına keçməsi ümumi şüur və kollektiv iradənin təəssüsünə bağlıdır. Bu isə yalnız «ictimai hafizə» vəzifəsini görən orqanın təşəkkülüylə vücuda gəlir. Bu orqan müxtəlif zamanlara görə dəyişir. Orta çağlarda bu vəzifəni feodal zümrə görür, milliyyətin sosial həyat və kələnəklərini qeyd edən, zəbt edən «hafizə» xan sarayları ilə şüvaliyə ibarət olub qalırdı. Zamanın dəyişməsi ilə, təbii olaraq bu orqan da dəyişdi. Burjuaziyanın zühuru ilə feodal sistem dağıldı» (109, 17-18).

M.Ə.Rəsulzadə milliyyətçiliklə millətçiliyi bir-birindən ayırır, aralarındakı çox ciddi fərqi göstərir: «Milliyyət müəyyən şərtlər və hadisələr nəticəsində vücuda gəlmiş statik (mustakar) bir varlıqdır; millət isə bu statik varlığın şüurlaşan dinamik (fəal) bir şəklidir. Statik bir keyfiyyət ərz edən milliyyət baxımından vətən coğrafi bir anlamdır. Halbuki şüur və iradəyə malik bulunan millət baxımından vətən, siyasi bir məna ifadə edər. Etnik bir özəllik ərz edən milliyyət mənsublarının yaşadığı bir yerdən ibarət olan coğrafi vətən dinamizimdən məhrum passiv bir sevginin mövzusudur. Halbuki siyasi şüur və dövlət olmaq əzminə malik bulunan bir millət üçün vətən eşqi aktiv bir hərəkət amilidir» (109, 19). Rəsulzadə fikirlərinə davam edərək yazır: «Halbuki bir millətçi üçün Vətən sadəcə, maddi ünsürlərlə hüdudlanmaz. Milliyyətə siyasi şüur güdən millətçi, vətəndə də mənəvi bir öz, bir ruh arar. Onun üçün vətən maddi deyil, mənəvi bir varlıqdır. Maddi özəllikləri, mənəvi özəlliklərlə canlanmadıqca, coğrafi bir bölgənin, sözün əsl mənası ilə, zatən bir vətən olmasına imkan yoxdur. Maddi vətən ünsürlərindən başqa hər aydın insanın bildiyi vəchiylə dil, din, ədəbiyyat, musiqi, fəlsəfə, sənət və tarix kimi mənəvi vətən ünsürləri vardır» (109, 19). Onun fikrincə, «bir millətçinin vətən anlayışı, coğrafi mənadakı vətəni müstəqil bir dövlət halına gətirmək istəməsidir. Bir millətçi, hər şeydən əvvəl istiqlal davasında bulunan bir vətənçi - bir patriotdur. Avropalıların patriot termini ilə ifadə etdikləri anlam, bizim millətçi sözü ilə anlatmaq istədiyimiz anlamın eynidir. Bu, avropalıların nasyonalizm sözü ilə kəsb etdikləri milliyyətçilikdən tamamilə başqa bir şeydir» (109, 20).

M.Ə.Rəsulzadəyə görə, millətçilik fikrinə inananların ilk vəzifəsi milli birliyi mühafizə etməkdir: «Bu, millətçilik fikrinin əsası və təməlidir. İnternasiyonalist və kosmopolit nəzəriyyələrlə ortaya atılan marksizm, kommunizm və anarxizm kimi doktrinaların əsl qayəsi, milli birlik və bütünlüyü sarsıtmaq, parçalamaq və pozmaqdır. İctimai, sinif və zümrələr arasında ixtilaf və ziddiyyət təhriki və hüsusət ihdası bu məqsədilə yapılır. Halbuki, həqiqi millətçilərin üzərinə tərəttüb edən kutsal qayə uzun sürəkli tarixin məhsulu bulunan milli varlığı bütün fəzilətləri, gələnək və görənəkləri, kültür və ədəbiyyatı ilə qorumaq, yaşatmaq və gəlişdirməkdir» (109, 21).

Rəsulzadə millətçiliyin inkişafında və mahiyyətində milli əxlaqın böyük rol oynadığnı qeyd edir və onun yerini də dəyərləndirir: «Milli əxlaqa gəlincə, o da fərdlərdən mütəşəkkil böyük bir topluluğun toplu bir halda uyacağı və daima bağlı qalacağı bir taqım maşəri ümdə və qaidələridir. Millət hizblərin, zümrələrin və siniflərin fövqündə olduğu və bunların hamısını içində barındırdığı və qoyununda bəslədiyi üçün heç bir hizb, zümrə və sinif mənfəətlərinə və ya qayələrinə fəda ediləməz. Hələ milli varlığın şəxsi təmayüllərə və qərəzlərə alət və vasitə edilməsi xəyalə belə gətiriləməz» (109, 26). M.Ə.Rəsulzadə daha sonra yazır: «Verilən sözə və yapılan sərbəst anlaşılmalara riayət milli əxlaqın üçüncü ümdəsidir. Haqqı, hürriyyəti, sülhü və demokratiyanı qoruma və müdafiə, zülmə və təcavüzə qarşı dönməz bir cəbhə alma milli əxlaqın dördüncü ümdəsidir. Milli səviyyəni daima yüksək tutma, geriliyə və cəhalətə qarşı savaşma milli əxlaqın beşinci ümdəsidir. Bütün bu ümdələrə riayət edən millətlərə insanlıq camiəsi, iləri, kültürlü, səciyyəli, zində və istiqbalı parlaq millətlər, deyə, qiymət verir» (109, 26-27).

Rəsulzadə millətin mənəvi həyatına, mədəniyyətinə əlahiddə əhəmiyyət verir: «Əcələ bir surətdə maddətən tərəqqi edib də mənəviyyatca məhrum qalmaqdansa, maddətən gec tərəqqi edib, mənəviyyatca müstəqil qalmağı tərcih edərəm, çünki milliyyətin də, bəşəriyyətin də, faidəsi bundadır» (15, 15). M.Əmin bununla da sosial tərəqqini iki maddi və mənəvi hissələrə bölmüş olur. Onun fikrincə, hər şeydən əvvəl mənəvi tərəqqi gəlir. Bu baxımdan mütəfəkkir milli məfkurədə milli tərəqqini ön plana çəkir.

M.Əmin millət ilə dinin fərqini göstərərək millətin başlıca əla­mətinin dil olduğu qənaətinə gəlmişdir. Onun fikrinə görə, milləti təşkil edən, formalaşdıran bu kompo­nent­lərdən ən böyük üstünlüyü dilə verir: «Dil millətin bö­yük hissəsidir. O, onun zahiri və beynidir. Millətləri bir-birin­­dən ayıran ən böyük əlamət iştə bu dil damğasıdır» (36, 61-62). Rəsulzadə dili milliyyətin əsas amili kimi qələmə verməkdə yanılmırdı. O, haqlı olaraq dili bir millətin varlığının əsas meyarı sayır: «Milliyyətin ümdə rüknünü təşkil edən şey dildir. Dil adətən hər bir heyətin hansı bəşər dəstəsinə mənsub olduğunu göstərən bir lövhədir. Dil milliy­yə­tin hamısını təşkil etməsə də, yüzdə doxsanını vücuda gətirən böyük bir amil­dir. Bir milliyyəti məhv edib aradan götürmək qəsdində olan siyasilərdə əsl bunun üçündür ki, təmsil (assimilyasiyon) əməliyyatı icra edərkən ən birinci fikirləri­ni dilə verər və ən əvvəl bir millətin dilini yaddan çıxarmağa səy edərlər» (50, 476).

O, millətin formalaşmasında dilin tutduğu yeri belə dəyərləndirir: «Əvət, dil təbiidir, ona görə əsildir, millətlə bərabər hasil olur. Dilsiz bir millət olmadığı kimi, millətsiz də bir dil olmaz. Dil bir milliyyətin yeganə rüknü deyildir. Bir millət vücuda gəlmək üçün dili ilə bərabər digər iştiraklı şeylər də vardır. Fəqət dil bunların ən mühümüdür. Dil milliyyət həyatının ən mütəkamil bir şəklidir. Dil bir millətin ən qiymətli sərvəti, həyatının ən fəyyaz mənbəyini təşkil edir. Bir milləti dildən yaxşı təmsil edən olmaz. Bugünkü milliyyət məfhumuna dillə bərabər din, tarix və ənənat da daxildir. Qədimdə isə «dil» demək «millət» demək hökmündə idi…

Milliyyət naminə vaqe olan mübarizələr bir kərə tədqiq olunarsa, görünər ki, ən çox müdafiə olunan dildir. Milliyyət və mədəniyyəti-milliyyə naminə icra olunan mübarizələrin dil və dilə mərbut olan məktəb, ədəbiyyat, mətbuat uğrunda olduğu aşkardır. Həqiqətən, dil milləti hər şeydən daha gözəl təmsil edir. Millət dil vasitəsilə bütün məziyyət və mövcudiyyətini ərz edə bilir. Adəm oğlunun sözü bəzi riyazi və fənni məfhumları andıran əlcəbr və ya kimya əlamətləri kimi ölü hərflər deyildir. Onun qanı, canı vardır. Millətlə bərabər doğar, onunla bərabər yaşar, tərəqqi edər» (50, 233).

M.Ə.Rəsulzadənin fikrincə, dil milyonlarla insanların və bir çox nəsillərin müştərək vücuda gətirdikləri bir anlayışdır: «Dil qanlı və canlı, adətən üzvi və zihayət bir vücuddur. Dil millətin canıdır. Dil millətin məntiqi, ruhu və onun şəxsiyyəti-müştərəkəsidir. İştə bunun üçündür ki, bir dili öldürmək, bir milləti öldürmək deməkdir. Və yenə buna görədir ki, hər bir təmsil həmən dili təzyiq etməklə başlar. Dil durduqca, millət də durar, öldümü, millət də canını bağışlar... O, dindən daha bir qüvvətli - ittihad və millətin ən doğru bir müməssili oluduğu kimi, millətlərin yeganə vəsileyi-tərəqqisidir də. Millətləri maddətən etila etdirmək, mədəni və mütərəqqi qılmaq üçün dinlərdən deyil, dillərindən istifadə edilir. Hətta dinin tərvici üçün belə dilə ehtiyac vardır» (50, s.234).

Rəsulzadə dil məsələsinə biganə yanaşılmasının faciə ilə nəticələnə biləcəyini istisna etmir: «Bir millətin həyatında maddətən və mənən bu qədər bir əhəmiyyətə malik olan dili biz Azərbaycan türkləri vaxtilə unutmaq üzrə idik. Tamam­ilə farslaşdığımız bir zamanlar vardı. Türk ədəbiy­yatı bil­məz­dik. Türkcə əvama məxsus bir dil ədd olunur, xass farsı və ərəbi bilməsilə iftixar edərdi. Sonra Füzuli əleyhir­rəhmənin təsiri-fəyyazı təxtində yetişən bir çox azərbaycanlı türk şairləri bu təhlükəli nisyanın önünü aldılar, «yaman-yaxşı» bir ədəbiyyat vücudə gətirdilər» (50, 234).

Rəsulzadəyə görə, dil daim iki mühüm cəbhəyə malik olmuşdu: «Biri danışıq dili, digəri də ədəbi yazı dili… Dilimizi həqiqətən də millətimizin ruhu və onun vasiteyi-bəqası məqamında görmək istəyiriksə və onu cameiyyəti-milliyyəmizdə ən mühüm bir ittihad və tərəqqi amili ədd edirsək, yazımız ilə danışığımız arasında olan fərqi azaltma­lıyız» (50, 234-235). Rəsulzadə daha sonra yazır: «Dil millətin yüzdə doxsanını təşkil edər. Dilin səhhət və vücudunu isə yazı mühafizə edər. Yazının mənbəyini də əlifbanın ixtirai təşkil edər» (50, 260). Rəsulzadə dilin inkişafı və yaşaması üçün əlifbanın vacibliyini qeyd edir: «Bizim tam milli olaraq bir əlifbamız yoxdur» (50, 261).

M.Əmin qeyd edir ki, dilimiz türkcədir və türkcə də qalmalıdır: «Ədəbi dil, xalqın anlayacağı dildir. Yazı dili xalqın danışdığı dildən çox uzaq olmamalıdır. Yazı dilinin anlaşılmaz bir halda olduğunu ədəbi hesab eyləyən dövr çoxdan keçmişdir. İndi bir əsrdəyik ki, hər bir şey ümumiləşdiyi kimi, ədəbiyyat da ümumiləşir. Böylə bir əsrdə məhdud şəxslərə məxsus bir dil ilə yazı yazmaq, əlbəttə, ədəbi hesab olunmaz» (50, 286). Rəsulzadə daha sonra yazır: «Hər dilin bir milliyyəti, bir də beynəlmilliyyəti vardır. Milliyyət cəhəti hissiyyata, beynəlmilliyyət cəhəti isə fənniyyata aiddir. Bir millət özünə məxsus olan hissiyyatını ifadə etmək üçün mütləq öz ana dilində istədiyi qədər lüğətlər tapa bilər, bu şərtlə ki, bu hisslər milli və təbii olsun, əcnəbi bir təsirlə peyvənd olunmuş özgə hisslər olmasın. Halbuki elmi və fənni mənaları ifadə üçün ana dili lüğətləri kifayət etmir. Çünki elm və fənn bir millətin deyildir, millətlərindir. Çünki fənniyyat təbii deyil: sünidir ixtiraidir! Sonradan icad olunan məfhumun bittəb ixtirai bir olmaq da icabatdandır. Dil milliyyət, din isə beynəlmilləliyyət təşkil edir. Biz türk olmaq hesabilə dilimizin milliyyəti türkcədir. Müsəlman olduğumuz üçün beynəlmilliyyətimiz islamdır» (50, 287).

M.Ə.Rəsulzadə dillə yanaşı, dini də cəmiyyətin, millət­in əsas sütunları saymışdır. Onun fikrincə, din və dilsiz cə­miy­yət təşəkkül tapa bilməz: «İnsanlar arasında cameiyyət vücuda gətirən iki mühüm amil vardır. Bunlardan biri din, digəri dildir. Məlum olduğu üzrə din müxtəlif dillərlə mütəkəllim və müxtəlif cinsdən olanları birləşdirdiyi halda, dil ancaq bir növdən və bir cinsdən olan insanları birləşdiriyor. Dinmi böyük bir amili-ictimaidir, yoxsa dil? Daha vazeh bir təbirlə dinmi mətin cameiyyət vücuda gətirə bilər, yoxsa dil?» (50, 232).

M.Ə.Rəsulzadə dilin millətin formalaşmasında əsas rol oynadığını göstərməklə yanaşı, dinin mühüm təsirini də etiraf edirdi. Onun fkirincə, din hər nə qədər dildən sonra gələn bir amil isə də bəzi şərait daxilində ondan daha müəssir bir qüvvət şəklini də ala bilər. M.Əmin millətin formalaşmasında islam dininə mühüm yer verməklə yanaşı, dəfələrlə bildirmişdir ki, millətlə din arasındakı fərqlər nəzərə alınmalıdır. Çox təəssüf ki, bu hal özünü indiyə qədər büruzə verir. Rəsul­zadə uzaqgörənlik edərək deyir ki, din ilə milləti qarışdırmaq olmaz: «Bizdə daima din ilə milliyyəti qarışdırıyorlar. Saçlı-saqqalı alimlərimiz, başı şapkalı intelligentlərimizdən soruşsanız sən hansı millətdənsən? - deyər ki, müsəlman dinindən. Bu sualın çox az eşidilən səhih cavabını mən böyük bir məmnuniyyətlə, hü­zur­lə müftəxir olduğum, rus-müsəlman ünas məktəblərinin imtahan məclisində eşitdim. Bir qızdan soruşdular ki, sən hansı millətdənsən? - türkəm-dedi. Nə dindənsən – deyincə müsəlmanam cavabını verdi. İmtahanlar qurtardı. Ürəklərimiz qürur və sürur ilə dolmuş idi. Artıq biz də istiqbaldan əmin ola bilərik. Çünki mil­li işlərimiz doğru yolunu tapır. Əvət, doğru yol. Millətlər ailələrdən təşkil edilir. Ailələrin fərdi qiymətləri sıfır olursa, onların məcmui olan millətlərin qiyməti-məcmui də sıfırdır» (50, 181).

Rəsulzadə daha sonra yazır: «Din hər nə qədər dildən sonra gələn bir amil isə də bəzi şərait daxilində ondan müəssir bir qüvvət şəklini də ala bilir, ümumi bir dil nə qədər dil əhlində ümumi bəzi xislətlər və ideallar tövlid ediyorsa, ümumi bir dinə malik olmaq dəxi o dərəcədə böyük bir təsir icra edə bilər. Müxtəlif din və məzhəblərə malik olan bir dil sahiblərinin «milliyyət» olaraq vahid mədəni bir kütlə vücuda gətirmələri müşkül olduğu halda, bir din və bir dilə malik olanlarca bu müşkülat mütəssəvir deyildir. Dil bir millətin əsliyyətini mühafizə edə bilər. Fəqət çox kərə də din bir millətin dilinin baqi qalmasına və bu münasibətilə milliyyət fikri və amalının inkişafına səbəb oluyor» (50, 480).

M.Əmin millət və dini bir-birindən ayrı mürəkkəb, anlaşılmaz şəkildə yox, apaydın olaraq tamamlanmasını istəyir. O, din ilə millətin öncə fərqlər­ini göstərir, daha sonra onların birgə şəkildə çulğalaşa biləcəyini ortaya qoyur. Bunun üçün, öncə müsəlmanlar milli kimliklərini tanımalı­dırlar. Rəsulzadə yazır: «Din və onun ehkamı mütədəyyin­lərincə anlaşılmaz bir hala gəlirsə, verəcəyi faydanı təmin edə bilməz, ruhsuz olar, məişətdən uzaqlaşar, öylə də islam, bir məişət və həyati-dini olaraq təsis elədiyi halda mütədəy­yinləri ilə öz arasına bir məchuliyyət girdi. Bunun nəticəsin­də islam həyatından və həyati-islamla yaşamaq gümanında olanlar isə əsil islamdan uzaqlaşdılar. Bunun üçün də müxtəlif islam millətlərindən olan islam mü­tə­fəkkirləri arasında islam deyə tanınan şeyin möhtaci-islah olduğunu düşünənlər gündən-günə çoxalıyorlar. Şüb­hə­siz, bu yolda bir islah lazımdır. Böylə bir islah vücuda gəl­mə­yincə, islam millətləri düçar olduqları ətalətdən müşkül ki çıxsınlar. Bu islah həm islamın ümumi mənfəətini, həm də İslam millət­lərinin xüsusi faydasına mütəzəmmindir» (50, 481).

Din və dil məsələsində M.Ə.Rəsulzadənin fikirləri, C.Əfqaninin fikirləri ilə üst-üstə düşür. O, dinin roluna yüksək qiymət verir, amma sələfi C.Əfqani kimi üstünlüyü dildə görür: «Din dil qədər mətin və möhkəm ola bilməz. Çünki dil daimidir, başdır. Tərəqqi və təkamül edərsə də, əsaslı bir etirafa, təğyirə uğramaz. Halbuki tarixdə bir çox din dəyişmiş olan millətlər mövcuddur»» (36, 62).

M.B.Məmmədzadə də yazır ki, C.Əfqaninin dil və dinlə bağlı fikirləri Rəsulzadəyə ciddi təsir göstərib. Ş.C.Əfqani yazır: «İnsanlar arasında əhatə dairəsi geniş olub, bir çox fərdləri bir-birinə bağlayan iki bağ vardır: biri dil birliyi, digəri isə din birliyidir. Dil birliyinin dünyada «bəqa» və «səbatı» şübhə yoxdur ki, daha davamlıdır, çünki qısa müddət ərzində dəyişmir. Halbuki ikinci belə deyildir: tək bir dildə danışan elə irq görürük ki, min illik müddət ərzində dil birliyindən ibarət olan milliyyətə xələl gətirmədən iki-üç din dəyişir» (38, 50).

Rəsulzadədə dil və din məsələsində üstünlüyü dilə versə də, millətin, milliyyətin formalaşmasında dinin də rolunu qeyd edir: «Dinlərin millətlərin həyatı üzərinə təsirləri vardır. Heç bir millət bu qədər çətin ki, dinsiz yaşaya bilsin. Hələ ammeyi-nas heç bir zaman dinsiz yaşayamaz. Onun fikrinə görə, dinin bir amili-mütərəqqi olması mütəmənnidir. Halbuki, tərbiyeyi-diniyyə inhitata uğrar və dindən xaric bir çox xürafatla məxlut olursa, tədənni amili də olur» (50, 249).

Millətin formalaşmasında və tarixində Rəsulzadə adət-ənənələrin də mühüm rol oynadığını qeyd edir: «Mil­liy­­yət amillərindən birisi də tarix ilə adət və ənənədir. İləridə bir miknət və qüvvət tapa bilmək üçün millətlər həmən tarixlərindən istimdad edərlər. Zəif düşdükləri, əzilib, inqiraza tərəf çəkildikləri, hətta inqiraz bulub, hər bir iqti­dar və qüvvətdən düşmüş olduqları zamanda belə keçmişin qüvvətli və parlaq dəmlərini xatirə salmaqla istiqbal üçün bir ümid bəslərlər. Keçmişini yaxşıcasına tədqiq etmiş olan millətlər daima mazinin ölüb torpaqlar altında çürümüş olan qəhrəmanlarından birər ideal modeli yapıb da, onu gələcəyin bir nümuneyi-həmasəti kəsdirirlər" (50, 483).

Onun fikrincə, bir millətin öz tarixini bilməsi qədər qüvvətli birlik və amal ola bilməz. Rəsulzadəyə görə, mədə­ni millətlərdə tarix, vətən tarixi, millət tarixi ən mühüm dərs­lər­dən biridir: «Vətənin keçmişdə keçirdiyi şanlı günləri və bəşəriyyət aləminə bəxş edə bildiyi səmərəli və faydalı xüsusları həmən tarix dərs kitablarından başlanaraq övladi-vətənin yadına nəqş etdirilir. Vətən və millət əfradı həmən müəyyən bir üsul ilə böyük və bəşəriyyətə, mədəniyyətə dəyərli xidmətlər yetişdirmiş olan bir nəsli-nəcibə mənsub olduğuna qənaət yetirərək böyüyür. Haradan gəldiyini, tarixdə nələr elədiyini və nə kimi qüvvələrə malik olduğunu bilib, izzəti-nəfsi ilə istiqbala qarşı bir ümid olaraq yaşayır» (50, 484). Rəsulzadə tarixin millətin həyatında rolunu ümumiləşdirərək belə bir nəticəyə gəlir: «Tarixi öyrənmək və millət arasında tarix dərsini təmin etmək ittihad və ittifaqı mövcib olduğu qədər, bəlkə ondan daha artıq, vüqüati-tarixiyyə özü də millətləri qaynadıb qarışdıran bir amildir. Bu xüsusda başqaları üzərinə hücumlar icra edən təcavüzkar tarixdən çox, başqalarının hücumunu dəf edib də müdafiədə olan tarix faydalıdır» (50, 485).

Millətin formalaşmasında adət və ənənələrin roluna gəlidikdə, Rəsulzadə bunu, milliyyətin birləşməsi və sax­lanması səbəblərindən biri kimi dəyərləndirirdi. O yazır ki, xalq arasında bəzilərinin adət və ənənələrə biganə yanaşma­sı, onu «ne kulturnu» adlandırıb dəyişdirmək istəməsi, xon­ça və şamları yolkalarla əvəz etməsi, uşağın anasıyla rusca danışması və anasının bundan fərəhlənməsi və s. doğru deyil: «Təsəvvür ediniz dediyim uşağın halını: dil açıb anası­yla rusca danışmış. Atası mağazadan gələndə yenə onu rus­ca dindirmiş: həyətdə yoldaşlarını rus görmüş, onlarla o dildə söhbət etmiş, oyun oynarkən rus oyunlarını oynamış, mək­təbdə dəxi eyni tərbiyəyə tabe olmuş. Bayramlarda yolka bəzəyib ətrafına da dönüb-dolaşmış, ən axırı da məl­um­dur ki, daxili Rusiya şəhərlərinin birində ali tərbiyə alıb «obrozovannı» olacaq. Fəqət böylə bir «obroz­ovannı»dan bizim «neobrozovannı» millət nə gözləyə bilər və o özü istərsə «millətinə» nə kimi fayda yetirə bilər? Heç nə!» (50, 486).



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


ikici-fsil---mvqqti-nikah.html

ikimhtmtrbninbirindhte.html

ikinci-blm---mqddim.html

ikinci-faklt-aqronomluq-3.html

ikincikil---gecnin-sehri.html